Söz konusu çalışma, Türkiye bina sektörünün mevcut durumu, paydaşların karşılaştıkları zorluklar ve paydaşların ihtiyaçları hakkında önemli bilgiler sağlamaktadır. Yapılan analizler, sektördeki paydaşların bilgi ve deneyimlerini bir araya getirerek, sürdürülebilir ve iklim dirençli binalar inşa etme yolunda atılacak adımların daha etkili bir şekilde planlanmasına destek olmaktadır.  

Yöntem 

Türkiye Bina Sektörü İhtiyaç Analizi çalışması, Şekil 1’de belirtilen beş ana adımda gerçekleştirilmiştir. 

Türkiye Bina Sektörü İhtiyaç Analizi çalışması, masa başı araştırma, paydaş haritalaması, çevrimiçi anket çalışması ve derinlemesine görüşmeler gibi yöntemler kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada, mevcut veriler, raporlar ve akademik literatür incelenerek temel bilgiler derlenmiş, belirli anahtar kelimeler kullanılarak kapsamlı bir çevrimiçi arama gerçekleştirilmiştir. Bu süreçte, ilgili tüm kurum ve kuruluşlar belirlenmiş ve geniş bir veri tabanı oluşturulmuştur. Paydaş haritalaması ile sektördeki kilit paydaşlar belirlenmiş, bu paydaşların projeye olan etkileri analiz edilmiştir. Bu sayede, projeye katkı sağlayacak stratejiler geliştirilmiştir. İlk olarak, bina sektörü, alt çalışma alanlarına ayrılarak, belirlenen paydaşlar 18 kurum türüne göre düzenlenmiştir (Tablo 1). 

Çevrim içi anket çalışması, bina sektörü paydaşlarından 90 kişinin katılımıyla gerçekleştirilmiş ve temel kavramlar, eğitim ihtiyaçları, beklentiler gibi konulara yönelik sorular sorulmuştur. Anketin ardından, 28 kilit paydaşla birebir çevrimiçi görüşmeler yapılmış ve sektördeki mevcut durum, Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın etkileri, teknik kapasite ihtiyaçları gibi konular derinlemesine incelenmiştir. Tüm veriler içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiş, bulgular sistematik bir şekilde derlenerek “Türkiye Bina Sektörü İhtiyaç Analizi Raporu” hazırlanmıştır. Bu rapor, sektördeki ihtiyaçları ve beklentileri net bir şekilde ortaya koyarak gelecekteki stratejilere ve faaliyetlere yön verecek nitelikte bilgiler sunmaktadır. 

Sektördeki Temel Engeller 

Sektör paydaşlarının sürdürülebilir binaları hayata geçirmede en sık karşılaştıkları engeller öncelik sırasına göre aşağıda verilmektedir. 

1. Finans Kaynaklarının Yetersizliği ve Finansmana Erişim Güçlüğü: Sürdürülebilir projeler için yeterli finansman bulunamaması ve mevcut finansman kaynaklarına erişimde yaşanan zorluklar. 
2. Teşvik Mekanizmalarının Yetersizliği: Sürdürülebilir bina projelerini destekleyecek teşviklerin eksik olması. 
3. Yüksek İlk Yatırım Maliyeti Beklentisi: Sürdürülebilir binaların başlangıç maliyetlerinin yüksek olacağına dair yaygın inanış. 
4. Gayrimenkul Geliştiricileri ve Yatırımcılar Arasında Farkındalık Eksikliği: Sektördeki geliştirici ve yatırımcıların sürdürülebilirlik konusundaki farkındalığının düşük olması. 
5. Meslek Profesyonelleri Arasında Teknik Kapasite Yetersizliği: Sürdürülebilir bina tasarımı ve uygulaması konusunda meslek profesyonellerinin yeterli teknik bilgiye sahip olmaması. 
6. Yasal Düzenlemelerdeki Eksiklikler ve Denetim Yetersizlikleri: Sürdürülebilir binalara yönelik yasal düzenlemelerin eksikliği ve mevcut düzenlemelerin uygulanmasında denetim yetersizlikleri. 
7. Yenilikçi Teknolojilere Dair Bilgi Eksikliği: Sektörde sürdürülebilirlik sağlayacak yenilikçi teknolojiler hakkında yeterli bilginin bulunmaması. 
8. Uygulamada Karşılaşılan Zorluklar: Uygulayıcıların ve ustaların mesleki tecrübe ve becerilerinin düşük olması. 

Teknik Kapasite ve Eğitim İhtiyaçları 

Sektördeki temel engellerin belirlenmesinin ardından, bina sektörü paydaşlarının belirttiği öncelikli teknik eğitim ihtiyaçları Şekil 2’deki gibi listelenirken, ilk 10 konu eğitim materyallerinin hazırlanmasında rehberlik edecektir. 

Katılımcıların Eğitim Materyallerinden Beklentileri

Proje kapsamında hazırlanacak eğitim materyalleri ve videolarının, kolay erişilebilir, güncel, yaygınlaştırılabilir ve dijital altyapıya sahip olması beklenmektedir. Ayrıca, katılımcılara göre, eğitim programı farklı hedef kitlelere yönelik anlaşılır içerikler sunmalı, farkındalık ve bilinçlendirme eğitimleri ile teknik uzmanlık eğitimlerini ayırmalıdır. İyi uygulama örnekleri ve başarı hikayeleri içermeli, interaktif özellikler barındırmalı ve uygulamaya yönelik yenilikçi bilgiler sunmalıdır. Görsel anlatımlarla desteklenmiş, ücretsiz ve açık kaynaklı materyaller olmalıdır. Eğitim videoları, uygun sürelerde ve akran öğrenmesini destekleyecek şekilde olmalı, kayıt altına alınarak daha sonrasında ulaşılabilir olmalıdır. Modüler yapıda ve bilgi düzeyini aşamalı olarak artıran içerikler, katılımcıların motivasyonunu artırmak için sertifika sağlamalıdır.

İletişim ve İş Birliği

Sektördeki paydaşlar arasındaki iletişim ve iş birliği düzeyinin yetersiz olduğu tespit edilmiştir. Bu durumun aşılması için düzenli toplantılar, sempozyumlar ve çalıştaylar gibi etkinlikler düzenlenerek paydaşların bir araya getirilmesi önerilmektedir. Ayrıca, bir iletişim platformu oluşturulması ve iyi uygulama örneklerinin paylaşılması, sektördeki iş birliğini artıracak önemli adımlar olarak görülmektedir.

Sonuç ve Gelecek Adımlar

Bu ihtiyaç analizi çalışmasının sonuçları, Türkiye Sürdürülebilir Binalar Ağı’nın faaliyetlerini şekillendirecek ve sektörde sürdürülebilirlik ile iklim direncini artıracak stratejilerin belirlenmesine rehberlik edecektir. Proje kapsamında, paydaşların teknik kapasitelerini geliştirmek ve sektörde farkındalık oluşturmak amacıyla çeşitli eğitimler, paneller ve bilgilendirme toplantıları düzenlenecektir.

Türkiye’nin bina sektöründe sürdürülebilir ve iklim dirençli binaların yaygınlaşması için atılan bu adımlar, geleceğe daha yaşanabilir ve çevre dostu bir yapı mirası bırakma yolunda önemli bir başlangıçtır.

Bu bağlamda, Gaziantep ve Konya şehirleri, Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (ZCBA) Projesi’nin Türkiye’deki öncüleri olarak ortaya çıkmış ve ulusal vizyonla uyumlu kapsamlı eylem planlarını geliştirmişlerdir. Bu eylem planları, Türkiye’nin sürdürülebilir ve düşük karbonlu bir geleceğe doğru yolculuğunda hayati bir öneme sahiptir.

ZCBA – Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı Projesi

Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (ZCBA) Projesi, WRI Ross Center for Sustainable Cities’in Enerji Programı bünyesindeki Binalar Girişimi’nin önemli bir adımıdır. 2021 yılında başlatılan proje, Türkiye ve Kolombiya’nın ana faydalanıcıları olarak, bina sektörünün karbonsuzlaştırılması için ulusal yol haritaları geliştirmeyi amaçlamaktadır. Global Çevre Fonu (GEF) ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından desteklenen ZCBA, aynı zamanda pilot şehirlerde yerel bina sektörü karbonsuzlaştırma eylem planlarının oluşturulmasını amaçlamaktadır. Gaziantep ve Konya, Türkiye’nin çabalarına öncülük ederek, ulusal çapta yürütülen sürdürülebilir bina uygulamaları iki lider şehir olarak yerel eylem planlarını yayımlamışlardır.

Sera Gazı Emisyonlarını Azaltmanın En Etkili Yolu: Bina Verimliliği Yatırımları

Sıfır Karbon Binalar, enerji verimliliği oldukça yüksek, kalan enerji ihtiyacını yerinde yenilenebilir kaynaklardan veya yenilenebilir enerji santrallerinden sağlayan, yaşam döngüsüne ait operasyonel ve gömülü karbon emisyonları en aza indirgenmiş, ortadan kaldırılması mümkün olmayan emisyonların ise karbon dengeleme ile sıfırlandığı binalar olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca, Sıfır Karbon Binaların iklim değişikliğine dirençli olması da önemlidir [2]. Bu binalar, kullanıcılarına daha iyi iç hava kalitesi, daha konforlu yaşam ve çalışma alanları ve daha düşük enerji faturaları gibi başka faydalar da sağlarlar. Günümüzde Sıfır Karbon Binaları hayata geçirecek mimari tasarımlar, inşaat uygulamaları, yapı malzemeleri ve teknolojiler mevcuttur.

Binalar aynı zamanda, iklim değişikliğine karşı mevcut olan en uygun maliyetli emisyon azaltım çözümüdür. Binalarda verimliliğe yapılan her yatırım, enerji tedariği maliyetlerinde yaklaşık 2 katı tasarruf sağlamaktadır. Barındırdığı potansiyele rağmen, bina sektöründe ekonomik uygulanabilirliği olan küresel enerji tasarruflarının %80’i henüz kullanılmamıştır. Karbon emisyonu azaltma ve iklim direnci hedeflerine ulaşmak için, küresel bina stoğunun 2050 yılına kadar net sıfır karbona ulaşması gerekmektedir [3].

Fotoğraf: Gaziantep Büyükşehir Belediyesi

Fotoğraf: Konya Büyükşehir Belediyesi

Tüm Yaşam Döngüsü Yaklaşımı: Operasyonel ve Gömülü Karbonun Azaltılması

Bir binanın tüm yaşam döngüsü boyunca oluşturduğu karbon ayak izi, yapı malzemelerinin üretimi, nakliye süreci, bakım, onarım ve yenileme işlemleri, binanın kullanımı sırasındaki enerji ve su tüketimi, yıkım süreci, yapı malzemelerinin geri dönüşümü ve ayrıştırılması gibi tüm emisyonları içermektedir.

Yapı malzemelerinin çıkarılmasından başlayarak inşaat alanlarına taşınmasına, ardından montaj, onarım, bakım, yenileme işlemlerine ve son olarak ömrü sonunda bertaraf edilmesine kadar olan süreçlerde harcanan enerji, gömülü enerji olarak adlandırılır. Bu süreçler sırasında salınan toplam karbon miktarı ise gömülü karbon olarak sınıflandırılmaktadır. ‘Gömülü Karbon,’ bir binanın kullanım dönemi boyunca değil, inşası, bakımı ve yıkımı sürecinde meydana gelen emisyonları içerir ve binaların toplam çevresel etkisinin önemli bir bileşenini oluşturur. Kullanım dönemi boyunca meydana gelen “Operasyonel Karbon” emisyonları ise, bir binanın işletme dönemi boyunca ısıtma, soğutma, havalandırma, aydınlatma, su tüketimi ve diğer mekanik ve elektrikli cihazların çalışması için tüketilen enerji kaynaklı sera gazı emisyonlarını ifade etmektedir.

Bina sektörü kaynaklı karbon emisyonlarına bütüncül yaklaşım, küresel ekonominin karbonsuzlaşmasına kuşkusuz önemli ve somut katkılar sağlamaktadır.

Bina Yaşam Döngüsü

Kaynak: Gaziantep Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Gaziantep ve Konya: Türkiye’nin Öncü Pilot Şehirleri

Gaziantep ve Konya, Türkiye’nin iklim girişiminde öncü konumda bulunan pilot şehirleridir. Bu şehirler, sadece kapsamlı Sera Gazı Emisyon Envanter Raporlarını, Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planlarını ve İklim Değişikliği Uyum Eylem Planlarını hayata geçirmiştir. Belediyeler, Başkanlar Akdi (Covenant of Mayors) sözleşmesinin taahhütlü üyeleri olarak, enerji verimliliği, yenilenebilir enerji altyapısı ve yeşil ulaşım ağlarının genişletilmesine yönelik sürekli yatırımlarla karbon emisyonlarını azaltmaya amaçlamaktadır.

Gaziantep Büyükşehir Belediyesi (GBB) tarafından 2018 yılında yayımlanan emisyon envanterine göre, binalardan kaynaklanan karbon emisyonları toplamın %32’sini oluşturmaktadır. Ayrıca, Binalar %49.2’lik bir oranla, Başkanlar Akdi’nde yer alan üç kategoriden (Binalar, Sanayi ve Ulaşım) en yüksek emisyon oranına sahip olan sektördür [4].

2015 Değerlerine Göre Gaziantep Sera Gazı Emisyon Envanteri

Kaynak: Gaziantep Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Konya Büyükşehir Belediyesi (KBB) tarafından 2021 tarihli Sera Gazı Emisyonları Envanter raporuna göre, binalardan kaynaklanan emisyonlar toplamın %28’inden sorumludur. Diğer yandan, imalat sanayi ve inşaat faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonları, bina sektörü ile doğrudan ilişkili bir kategori olarak toplam emisyonların %33’ünü oluşturmaktadır [5].

Bu durum hem Gaziantep’te hem de Konya’da binalardan kaynaklanan sera gazı emisyonlarını azaltma kritik öneme sahip olduğunu göstermektedir.

Kaynaklarına Göre Emisyon Dağılımı

Kaynak: Konya Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Eylem Planlarının Hazırlanması

Gaziantep ve Konya bina sektörlerinin karbonsuzlaştırılması amacıyla önerilen yerel eylemler, literatür araştırması, paydaş analizi, veri toplama ve analiz, modelleme ve projeksiyon çalışmaları, ihtiyaç analizi, eylem tanımlama ve önceliklendirme süreçlerine dayanırken, şehirlerdeki karbonsuzlaşma stratejilerine yönelik kapsamlı bir yaklaşımın sonucu ortaya çıkmıştır.

Eylem Planının Hazırlanma Süreci ve Aşamalar

Kaynak: Konya Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Proje kapsamında yapılan etki analizleri ve bununla birlikte geliştirilen azaltım önlemleri çalışması neticesinde, operasyonel ve gömülü karbon emisyonlarını azaltmayı hedeflerini içeren bir azaltım portföyü oluşturulmuştur. Gaziantep ve Konya’da, belirlenen azaltım portföyünün uygulanması ile ortaya çıkan projeksiyonlara göre 2023’ten 2053’e kadar emisyonlarda yaklaşık %28 oranında, ayrıca 2053 yılında yaklaşık %47’lik bir azaltım sağlamanın mümkün olduğu görülmektedir.

Amaçlar, Hedefler ve Dönüştürücü Eylemler

Gaziantep ve Konya Bina Sektörü Karbonsuzlaştırma Eylem Planları, bina sektörünü sürdürülebilir ve düşük karbonlu bir geleceğe taşımayı amaçlayan iddialı hedefler ve amaçlar ortaya koymaktadır. Bunlar arasında binaların tüm yaşam döngüsü boyunca operasyonel ve gömülü karbon emisyonlarında önemli azaltımlar, yenilenebilir enerji kullanımının ve elektrifikasyonun artırılması, ve tüm bina tiplerinde enerji verimliliği önlemlerinin uygulanması yer almaktadır. Proje için geliştirilen dönüştürücü eylemler, bina malzemeleri ve inşaat tekniklerinde yeniliklere, yeşil bina uygulamalarına teşviklere, sürdürülebilir kentsel planlamanın finanse edilmesi ve desteklenmesi için kamu-özel ortaklıklarının teşvik edilmesine vurgu yapmaktadır. Planlar ayrıca, bina sektörü paydaşlarının teknik kapasitesinin stratejik olarak artırılmasını da teşvik etmektedir.

Gaziantep ve Konya bina sektörleri için 100’den fazla eylem geliştirilmiş ve bu eylemlere “Bina Malzemeleri”, “Mevcut Binalar”, “Yeni Binalar” ve “Kentsel Planlama ve Dayanıklılık” olmak üzere dört ana başlık altında yer verilmiştir. Her başlık, “politika” kategorisi altında eylemler içerirken, “finans,” “teknoloji” ve “teknik kapasite ve farkındalık” kategorileri altında destekleyici eylemler sunulmaktadır.

“Toplumsal Cinsiyet Eşitliği” ve “Paydaşlar ve Kurumsal Düzenleme”, eylem alanlarında yatay konular olarak yer almaktadır. Planlar, çeşitli eylemler aracılığıyla sektörde toplumsal cinsiyet eşitliğini savunmaktadır. Bunlar arasında işe alımda çeşitliliği teşvik etmek, eşit ücret ve yan hak sağlamak, kapsamlı eğitim ve mesleki gelişim programları sunmak ve tüm cinsiyetlerin kurum ve kuruluşlar genelinde aktif katılımını kolaylaştırmak yer alır. Ayrıca, eylem planlarında kadın sahipli işletmelerin desteklenmesi ve hem toplumsal cinsiyet hem de sosyal eşitliği savunan kurumlarla iş birlikleri yapılması önerilmektedir. Bu öneriler, bina sektöründe toplumsal cinsiyet meselelerini ele alan bütünsel bir yaklaşımı temsil eder ve daha kapsayıcı ve adil bir endüstriye katkıda bulunur.

Eylem Planlarının Hayata Geçirilmesi

Gaziantep ve Konya’daki için geliştirilen eylem planlarının başarılı bir şekilde hayata geçirilmesi yüksek enerji tüketen bina sektörünün karbonsuzlaştırılması ve iklim hedeflerine ulaşılabilmesi için son derece önemlidir.

Eylemlerin etkili bir şekilde uygulanması ve bina sektörünün karbonsuzlaştırılması için bazı temel adımların atılması gerekmektedir:

• Belediyelerde koordinasyon ekibi kurulması,
• Eylem Planının izlenmesi ve periyodik olarak raporlanması,
• Kapsamlı bir bina envanteri oluşturulması,
• İlk iki yıl içinde teknik kapasiteyi artıracak eylemlere öncelik verilmesi,
• Ulusal ve uluslararası finans kuruluşları ile iş birliği yapılması,
• Eylemlerin dönüştürücü etkisini hızlandırmak için projeler geliştirilmesi ve pilot çalışmalar yapılması.

Bina sektörünün karbonsuzlaştırılması, tüm paydaşların rollerine, sorumluluklarına ve kurulacak iş birlikleriyle doğrudan ilişkilidir. Bu çalışma, Gaziantep ve Konya başta olmak üzere Türkiye genelinde, emisyon azaltma hedeflerine ulaşılmasında yüksek önem taşımaktadır.

Pilot Projeler

Eylem Planları, iki dikkat çekici pilot proje önerisini içermektedir. Gaziantep’te, 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından, depremden etkilenen bölgelerde bina stokunun dirençli bir şekilde yenilenmesine odaklanan kentsel ölçekte bir dönüşüm projesi önerilmektedir. Sazgın Mahallesi’ndeki bu pilot proje, toplumsal eşitsizlikleri ele alarak ve sosyoekonomik gelişimi teşvik ederek, dayanıklı, enerji verimli, çevre dostu ve afetlere karşı dirençli bir kentsel modeli sürdürülebilir bir şekilde kurmayı hedeflemektedir.

Gaziantep Sazgın Mahallesi Arazi Kullanım Aşamaları

Kaynak: Gaziantep Büyükşehir Belediyesi

Konya’da ise “Yeşil Sertifikalı Konya Şehir Kütüphanesi Projesi”, yeni veya yenilenen kamu binaları için bir model olarak düşünülmektedir. Binalar ve Yerleşmeler için Yeşil Sertifika Ulusal Sistemi (YeS-TR) ile uyumlu bu girişim, sürdürülebilir bina uygulamalarını ve yeşil standartlara uyumu sergilerken, bina sektörü yerel aktörlerinin kapasitesini artıracak ve sektörde farkındalık yaratacak bir çalışma olacaktır.

Konya Şehir Kütüphanesi Tasarım Görselleri

Kaynak: Konya Büyükşehir Belediyesi

Ulusal Yol Haritası ile Bağlantı

Şehir özelinde geliştirilen bu eylem planları, WRI Türkiye’nin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile birlikte hazırladığı “Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası”nın yerelde tamamlayıcısı niteliğindedir. Bu durum, yerel eylemleri ulusal hedeflerle uyumlu hale getiren stratejik bir yaklaşımı sergilemektedir. Bu belgeler arasındaki sinerji, Türkiye’nin bütünleşik ve etkili bir karbonsuzlaşma vizyonuna olan bağlılığını vurgularken ve sürdürülebilir kentsel gelişime katkıda bulunan önemli bir rolü olduğunu kanıtlamaktadır.

Sonuç

Gaziantep ve Konya bina sektörleri için hazırlanan karbonsuzlaşma eylem planları, yerel birer girişimden daha fazlasıdır. Bu belgeler, Türkiye bina sektörünün sürdürülebilir dönüşümünde ve ilgili iklim politikalarında öncü niteliği taşımaktadır. Bu eylem planları, ulusal yol haritası belgesiyle birlikte, diğer ülkelere ve şehirlere yol gösteren bir model sunarken, yerel ve ulusal politikaların “Sıfır Karbon Binalar” hedefine ulaşmak için ne denli kritik bir öneme sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

[1]          International Energy Agency, 01 02 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://www.iea.org/topics/buildings .

[2]          International Energy Agency, «All countries targeted for zero-carbon-ready codes for new buildings by 2030,» 1 10 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://www.iea.org/reports/all-countries-targeted-for-zero-carbon-ready-codes-for-new-buildings-by-2030-2.

[3]          WRI, «Accelerating Building Efficiency: Eight Actions for Urban Leaders,» Washington DC., 2016.

[4]          Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, «Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planı,» 2018.

[5]          Konya Büyükşehir Belediyesi, «Konya İli Sera Gazı Emisyon Envanteri Raporu,» Konya Büyükşehir Belediyesi, Konya, 2021.