Pandemi sonrası şehircilik adına dünyada atılan adımlar neler?

Uluslararası mimarlık ve tasarım firması WATG’nin geliştirdiği ‘Yeşil Blok’ yaklaşımı, New York sokakları için yeşil, arabasız, açık hava odaklı bir sokak tasarımı öngörüyor. Çin’de 20. yüzyılın “bahçe şehri” yaklaşımına atıfla, metropollerden sürdürülebilir tarım arazileri ve yeşil kuşaklarla ayrılmış, sağlık bilincine sahip mini uydu yerleşimler oluşturulması planlanıyor. Paris’in ’15 dakikalık şehir yaklaşımı’ kent sakinlerinin ihtiyaç duyduğu hizmetleri en kısa mesafede alabilmesine dayanıyor. Ayrıca ulaşımda ise bisiklet kullanılması amaçlanıyor.

Özellikle İstanbul gibi metropolleri düşündüğümüzde Türkiye için en ideal şehir planlama yaklaşımı nedir?

Büyük kentler ulaşım, ekonomi ve nüfusun yığılma noktaları. Bu yığılma dengeli dağılmadığında ulaşım, konut, çalışma gibi alanlarda sorun çıkabilir. Türkiye’de 30 büyükşehir belediyesi var. İstanbul nüfusu büyükşehir olma kriteri olan 750 binlik alt sınırın yaklaşık 22 katı. İstanbul’un nüfus yoğunluğunu planlamadan önce, Türkiye kentleri arasındaki dengesiz nüfus dağılımını planlamak gerek. Bunun için de sanayinin farklı dallarıyla, eğitimle, sağlıkla, turizmle ön plana çıkan, farklı coğrafi bölgelerden yeni çekim merkezi kentler oluşturmak gerekiyor. Farklı kentler çalışma ve yaşama anlamında cazip hale getirilmediği sürece nüfus yoğunluğunu, İstanbul sınırları içinde geliştirecek bir planlama ya da projeyle çözmek oldukça güç.

Şehircilik uzun soluklu düşünmeyi gerektirir. Gelecek için bugünden ne yapabiliriz?

Kent ve çevresindeki bölge bir bütün. Kentlerin doğal kaynakları ve gıdayı sadece ‘tüketen’ taraf olmaması, yeşille ve tarımla bütünleşmiş ‘üreten’ tarafa geçmesi sağlanmalı.

Eskiden olduğu gibi çocukların mahalle mektebine gittiği, alışverişin karşı bakkaldan yapıldığı düzen en ideali diyebilir miyiz?

Parklarla, pazar alanlarıyla, yeşil alanlarla, bostanlarıyla yerel üretim ve tüketimin mümkün olduğu; paylaşmanın, selamlaşmanın hala değer olduğu mahallelerimizi geliştirmemiz bugünün ve geleceğin krizlerinin üstesinden gelmemiz ve güncel tanımla daha dirençli kentler yaratmamız için çok önemli bir seçenek.

Şehirlerde ulaşımı nasıl sağlayacağız?

Kentler artık taşıt odaklı planlama anlayışından vazgeçmeli. Pek çok firma salgın sonrasında ofis bağımsız çalışma modellerine geçiş planlıyor. Özel araç kullanımı yerine, hijyenik, kalabalık olmayan ve sefer sıklığı arttırılmış toplu taşıma imkanları çoğalmalı. Bisiklet, scooter ve yürüme yaygınlaşmalı. Bunun için de kentsel kullanım alanlarının uzak mesafelere yayılmadan tasarlanması gerek. Artık milyonları her gün aynı saatleri evden çıkaracak sistemleri terk etmek gerekiyor.

Türkiye’de hayata geçirilen projeler neler?

Kent içi bisikletli ulaşımın planlanması salgın döneminde ivme kazandı.Örneğin bisiklet ve yaya eylem planı hazırlayan İzmir, kentin çeşitli alanlarında bisiklet yolları inşa ediyor. Ankara’da ‘çevre dostu ulaşım dönemi’ başladı. İstanbul da bisiklet yollarını hızla arttırma çabası içinde. Anadolu’nun pek çok kentinde bisiklet kullanımı bir kültür olarak var ve ne mutlu ki yerel yönetimler de bu kültüre ve halkın talebine uygun projeler geliştirmeye başladı.

10 Ocak 2021 tarihinde Hürriyet Pazar’da yayımlanan bu röportajın orijinaline buradan ulaşabilirsiniz.

Fotoğraf: Alyssa Bossom/Unsplash

Nelere Adapte Oluyoruz?

Bu adaptasyona uygun olan sektörler ve çalışma biçimleri, ofis bağımsız, uzaktan çalışma sistemine geçiş yaptılar. İlk etapta genel ulaşım talebinde bir düşüş yaşansa da, bu düşüşün daha sonra özellikle toplu taşıma sistemlerinde olduğu; en yaygın bireysel ulaşım türü olan özel araç kullanımının arttığı; bunun yanında gelişmiş dünya kentlerinde bisiklet ve scooter gibi diğer bireysel ulaşım biçimlerinin yaygınlaştığına şahit olduk.

Kentlerde hava kirliliği azalırken; insanoğlu müdahale etmediğinde çevrenin kendi kendini ne kadar hızlı yenileyebildiğine de tanık olduk.

Bunların yanında, salgın, özellikle kentlerin yapı ve insan yoğunluğunu sorgulamamıza sebep oldu ve kentsel nüfus yoğunluğunun nasıl planlanması gerektiği yeniden tartışılır oldu. Son 30-40 yıldır, kentsel planlamada yüksek yoğunluklu bir yapılanma idealize edilmekteydi. Ancak Covid-19 salgını, yaşamakta olduğumuz bu yapılaşma şeklini sorgulamamıza sebep oldu. Bu nedenle, kentsel yoğunluğun merkezsizleştirilmesi yani yoğunluğun farklı alt merkezlere dağıtılması yeniden tartışılmaya başlandı.

Şehirler Sorgulanıyor

Bu kriz ortamı, insan ölçeğinin yani gökdelenler ve yüksek katlı apartmanlar yerine, yanından geçerken kendinizi küçücük ve değersiz hissetmediğiniz; gökyüzünü görmenize imkan tanıyan az katlı binaların ne denli önemli olduğunu bizlere gösterdi. İnsanların kolayca erişebilecekleri parklar gibi kamusal alanların, apartman avlusu ya da bahçesi gibi yarı kamusal alanların ve balkon gibi kullanım alanlarının ne derece önemli ve insani bir ihtiyaç olduğunu artık daha iyi biliyoruz. Tüm restoranların, kafelerin, kültürel faaliyet alanlarının, alışveriş merkezlerinin, yani aslında yapılı çevrenin kapandığı ve yasaklandığı noktada elimizde kalanın doğal çevre ve açık yeşil alanlar olduğunu gördük. İnsanların sadece açık havaya erişiminin yaşam için ne derece kritik olduğu anlaşıldı. Tüm bunlara da bağlı olarak emlak piyasasında ise artık daha az katlı, daha az yoğun ve yeşil alan, orman içerisinde ya da yakınında inşa edilmekte olan sitelerin reklamlarının arttığını görür olduk. Bunun yanında insanların bahçeli ve kent merkezinden uzak konut talepleri de artmaya başladı. Kısaca, temel ihtiyaçlarımız nelerdir; ve bunları nasıl sürdürülebilir hale getiririzi sorguladığımız bir dönem yaşıyoruz.

Neler değişecek?

Covid-19 salgınıyla birlikte pek çok alanda, normal hayatlarımızdan uzakta ve sosyal mesafeyi merkeze aldığımız yeni bir hayat biçimi algısı oluşturduk. Salgın öncesi döneme kıyasla bireysel olarak zorluklar çekmekle birlikte, bu algımızı koruyabildiğimiz taktirde çevresel ve kentsel anlamda insanlığın geleceği için yararlı olabilecek adımlar atılması da mümkün.

Kentlerin tek bir çekirdek merkez etrafında büyümesinden ziyade çok merkezli ve karma kullanım yaklaşımıyla yani, konut alanlarının, alışveriş alanlarının, kültürel alanların, sağlık ve eğitim hizmetlerinin bir arada planlanması; belirli alanlarda yüksek nüfus yığılmalarını önleyecek ve böylesi kriz durumlarının çözümünü kolaylaştıracak. Bu yapılanma, beraberinde oturma ve çalışma alanlarının da dengeli dağılımını getireceğinden, oturma alanı-çalışma alanı arası ya da kent merkezi-kent çeperi arasında oluşan trafiği azaltmaya da sebep olacak ve daha çevreyle, yeşille uyumlu; sürdürülebilir kentler oluşturmaya da vesile olacak. Bu özelliklerle gelişecek bir kentin yaşama ve çalışma biçimlerindeki değişiklikleri takiben mesafelerin kısalmasıyla birlikte ulaşım biçimlerinde de önemli değişiklikler olması beklenmeli. İnsanlar, kısa mesafelerde yürüme ve bisiklete binme eğiliminde. Önemli olan bu talebe uygun altyapının geliştirilmesi ki, başta dünyanın önde gelen kentleri; sonrasında da diğer kentler olmak üzere salgınla birlikte yürüme ve bisiklet altyapısının geliştirilmesine ayrıca önem vermeye başlandı. Bu anlamda yaya ve bisikletlilerin ön plana çıktığı yavaş sokaklar (slow streets); yine yeşil alanlarla bütünleşmiş bisiklet ve yaya altyapısının geliştirildiği yeşil blok (green block) yaklaşımları gündemde.

Bunun yanında, zaten bizim geleneksel yerleşim anlayışımızda bulunan ancak son yıllarda terk etme eğilimi gösterdiğimiz; salgınla birlikte dünyada da çok popüler hale gelen “yaşanabilir mahalleler” yaklaşımı salgın dönemi sonrasında yaşam alanlarımızı nasıl geliştirmemiz gerektiği konusunda yön gösteriyor. Az katlı konut alanlarından oluşan, yerel üretim ve tüketim mekanlarına sahip, yeşille bütünleşmiş, bir yerden bir yere yürüyerek ya da bisikletle gidilebilen ancak bunun yanında toplu taşıma alternatifleriyle de desteklenmiş yaşam alanları, geleceğin sürdürülebilir ve kriz anlarına dirençli kent modellerinin ilk ayağını oluşturacak.

*Bu yazının orijinali InBusiness dergisinin Ocak 2021 sayısında yayımlanmıştır.

 2000’lerde Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin şehirleri de Türkiye’deki şehirler gibi kent içi ulaşım problemleriyle yüzyüze gelmiş ve bu problemleri bizim şehirlerimiz gibi Ulaşım Ana Planları ile çözemedikleri için, Avrupa Komisyonu (AK) 2009 yılında Kent içi Hareketlilik Aksiyon Planı ile SUMP’ları bu sorunların çözümüne bir alternatif olarak sunmuştur. 2014 yılında AK desteğiyle yerel yönetimler ve kent içi ulaşım ve hareketlilik konularında çalışanların uygulama süreçlerini kolaylaştırmak için “SUMP Geliştirme ve Uygulama Kılavuzu” hazırlandı. Bu planların uygulanması AK tarafından zorunlu kılınmamakla birlikte pekçok AB şehrinde bu planlar Ulaşım Ana Planlarının yerini almıştır ve AK da bu planları fon desteği sunarak yaygınlaştırmaktadır.

Bremen

SUMP’lar entegre bir planlama yaklaşımı olup kamu-özel, yolcu-nakliye, motorlu-motorsuz (yürüme, bisiklete binme), hareket halinde-park halinde ulaşım gibi tüm ulaşım türlerini ve daha sürdürülebilir çözümler olan ulaşım türleri arası entegrasyonu, kapıdan kapıya hareketliliği, yol güvenliğini, hareketlilik yönetimini ve Akıllı Ulaşım Sistemlerini destekler. SUMP’lar Ulaşım Ana Planlarını, Lojistik Ana Planlarını ve Arazi Kullanım Planlarını kendi altında altında birleştirir, tüm bu planları birbirleriyle ilişkili olarak, bu planları hazırlayan ekiplerle birlikte bütüncül ve kapsamlı olarak hazırlar, amacı ulaşım türlerinin herkes için erişilebilir, emniyetli, güvenli olması, hava ve gürültü kirliliğinin azalması, uygun maliyetli ulaşım türlerinin artması ve kentsel çevrenin iyileşmesi, kent halkının yaşam kalitesinin artmasıdır.

Yukarıda özetlediğim AB’deki gelişmeler ve Türkiye’nin ulaşımdaki mevcut sorunları nedeniyle, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler 2015 yılı Kasım ayında moderatörlüğünü Güneş Yerli’nin üstlenmiş olduğu SUMP kapasite geliştirme ve Türkiye’nin sürdürülebilir kent içi ulaşımdaki mevcut durumunu incelemek için bir çalıştay düzenledi. Çalıştaya Türkiye Büyükşehir Belediyelerinden 16 temsilci katıldı. “SUMP Geliştirme ve Uygulama Kılavuzu” yazarlarından olan Rupprecht Danışmanlık’tan Dr. Susanne Böhler çalıştayda Kılavuzu ve Rupprecht Danışmanlık’ın “SUMP Kendini Değerlendirme Online Tool”unu katılımcılara anlattı. Bu Tool ilk defa Brüksel ile eş zamanlı olarak bu çalıştayda sunuldu ve bu Tool şehirlerin mevcut planlarını SUMP’a dönüştürme süreçlerini ve planların “SUMP Geliştirme ve Uygulama Kılavuzu”nda anlatılan planlara uygunluğunu denetler. Çalıştayda ayrıca AB Türkiye Delegasyonu’ndan Dr. Göktuğ Kara SUMP geliştirilmesi için açılacak fonlar konusunda katılımcıları bilgilendirdi. Çalıştayda SUMP en iyi uygulayan şehir örneklerinden Berlin ve Budapeşte’nin proje yöneticileri Michael Glotz ve Timea Lendvai projelerini ve şehirlerine kazandırdıklarını anlattılar. Türkiye’de ilk SUMP 2015 yılında Eskişehir’de başlatılmış olduğundan, Eskişehir Büyükşehir Belediyesi’nden Aytaç Ünverdi de çalıştayda SUMP konusunda bugüne kadar geldikleri aşamaları ve ilerideki süreçlerini, hedeflerini diğer belediye temsilcileriyle paylaştı.

Bu çalıştayda katılımcılar yayalaştırma, bisiklet yolları, elektrikli ulaşım sistemleri, ulaşım türleri arası entegrasyon gibi şehirlerinde tamamladıkları sürdürülebilir kent içi ulaşım çözümlerini ve bu çözümlerin şehirlerine kattıklarını, mevcut Ulaşım Ana Planlarına entegre etmeye çalıştıklarında yaşadıkları sorunları, kapasite eksikliklerini paylaştılar ve SUMP konseptinin ulaşımla ilgili problemleri çözme konusunda teşvik edici özelliği olduğunu belirttiler. Katılımcılar AB aday ülkesi olduğumuz için 2016 yılında SUMP’ların fonlarla destekleneceği bilgisini aldılar ancak bu planları hazırlamak için politik istek ve desteğe ihtiyaç duyulacağını ve SUMP literatürünü takip etmek için teknik kapasite ve dil engeli problemlerinin öncelikli olarak ortadan kalkması gerektiğini vurguladılar.

EMBARQ Türkiye Yönetim Kurulu üyesi Prof. Dr. Pınar Mengüç açılış konuşmasını yaparken

Eylül’ün son haftasında katıldığım Sürdürülebilir İş Buluşması’nın 2. gün açılışını EMBARQ Türkiye Yönetim Kurulu üyemiz Prof. Dr. Pınar Mengüç yaptı. Tanımayanlar için Pınar Mengüç; Özyeğin Üniversitesi’nde Enerji, Çevre ve Ekonomi Merkezi’nin başkanlığını yapıyor. Pınar Bey; konuşmasında sürdürülebilir şehircilik adına Türkiye’de akıllı binalar, döngü ekonomisi, atık yönetimi gibi konuların çekici ve uygulanabilir hale gelmesi için daha ucuz olması gerektiğinden bahsetti. Türkiye’nin sürdürülebilir şehircilik konusunda dünyadaki ülkeler arasında alt sıralarda olduğunu, bu nedenle de kendi merkezlerinde bu konu üzerine çalıştıklarını ve kamuya destek olduklarını anlattı.

Pek çok oturumu içeren, kamu ve özel sektörü sürdürülebilir çözümler üzerinde buluşturmak için bir araya getiren bu toplantıda ben “Sürdürülebilir Belediyeler” oturumunu takip ettim, bu oturumda çalışmakta olduğum EMBARQ Türkiye-Sürdürülebilir Ulaşım Derneği’nin Türkiye Direktörü Arzu Tekir de sürdürülebilir ulaşım çözümleri ve yaptığımız projeleri anlattı.  Kısaca bu oturumdan öğrendiklerimi size aktarmak isterim:

EMBARQ Türkiye – Sürdürülebilir Ulaşım Derneği Türkiye Direktörü Arzu Tekir’in “Sürdürülebilir Ulaşımın İş Dünyasına Katkısı” başlıklı konferans konuşmasından

Belediyeler, Türkiye’deki yasalara göre sürdürülebilir şehirlerin yapılanması için en önemli karar verici ve uygulayıcı organ.

Belediyelerde sürdürülebilir şehircilik kavramı ulaşım, sağlık ve çevre çözümlerini içeriyor. Belediyelerin, sürdürülebilirlik adına yapması gerekenlerin başında şehirleri sürece, çözümlere ve değişime hazırlamaları ve buna uygun vizyon geliştirmeleri geliyor. Bu vizyonu geliştirirken her ne kadar Türkiye’deki ve dünyadaki başarılı uygulama örneklerini takip etmeleri gerekse de her şehrin var olan kaynakları, ihtiyaçları ve içinde bulunduğu durum farklı olduğundan farklı uygulamalara gitmeleri gerekiyor. Türkiye’de Eskişehir, Seferihisar, Kocaeli ve Gaziantep belediyeleri gibi sürdürülebilir şehircilik adına güzel örnekler olmasına rağmen bu alanda hala bebek adımlarıyla ilerliyoruz. Bunun da en önemli sebebi olarak, yerel yönetimlerde kadro değişimleri gösteriliyor.  Bir önceki iktidara ait, emek ve kaynak harcanan projeler her iktidar değişiminde rafa kalkıyor, bunların varsa eksikliklerinin düzeltilmesi yoluna gidilmiyor ve yeni baştan yeni siyasi yapılanmayla eskileri tamamlanmadan, yeni projeler üretiliyor.

Son olarak, belediyelerimizin sürdürülebilir şehircilikte dünyadaki son sıraları terk ederek yukarılara tırmanma hedeflerine ulaşmaları için halkın, sivil toplumun ve eğitim kurumlarının desteğini alarak farkındalık artırımına gitmeleri; uzun vadeli stratejilerle, doğal iklime, tarihe uygun çözümler üretmeleri gerekmektedir.

Pek çok oturumu içeren, kamu ve özel sektörü sürdürülebilir çözümler üzerinde buluşturmak için bir araya getiren bu toplantıda ben “Sürdürülebilir Belediyeler” oturumunu takip ettim, bu oturumda çalışmakta olduğum EMBARQ Türkiye-Sürdürülebilir Ulaşım Derneği’nin Türkiye Direktörü Arzu Tekir de sürdürülebilir ulaşım çözümleri ve yaptığımız projeleri anlattı.  Kısaca bu oturumdan öğrendiklerimi size aktarmak isterim:

Belediyeler, Türkiye’deki yasalara göre sürdürülebilir şehirlerin yapılanması için en önemli karar verici ve uygulayıcı organ.

Belediyelerde sürdürülebilir şehircilik kavramı ulaşım, sağlık ve çevre çözümlerini içeriyor. Belediyelerin, sürdürülebilirlik adına yapması gerekenlerin başında şehirleri sürece, çözümlere ve değişime hazırlamaları ve buna uygun vizyon geliştirmeleri geliyor. Bu vizyonu geliştirirken her ne kadar Türkiye’deki ve dünyadaki başarılı uygulama örneklerini takip etmeleri gerekse de her şehrin var olan kaynakları, ihtiyaçları ve içinde bulunduğu durum farklı olduğundan farklı uygulamalara gitmeleri gerekiyor. Türkiye’de Eskişehir, Seferihisar, Kocaeli ve Gaziantep belediyeleri gibi sürdürülebilir şehircilik adına güzel örnekler olmasına rağmen bu alanda hala bebek adımlarıyla ilerliyoruz. Bunun da en önemli sebebi olarak, yerel yönetimlerde kadro değişimleri gösteriliyor.  Bir önceki iktidara ait, emek ve kaynak harcanan projeler her iktidar değişiminde rafa kalkıyor, bunların varsa eksikliklerinin düzeltilmesi yoluna gidilmiyor ve yeni baştan yeni siyasi yapılanmayla eskileri tamamlanmadan, yeni projeler üretiliyor.

Son olarak, belediyelerimizin sürdürülebilir şehircilikte dünyadaki son sıraları terk ederek yukarılara tırmanma hedeflerine ulaşmaları için halkın, sivil toplumun ve eğitim kurumlarının desteğini alarak farkındalık artırımına gitmeleri; uzun vadeli stratejilerle, doğal iklime, tarihe uygun çözümler üretmeleri gerekmektedir.

23 Eylül’de yapılan Vivapolis İstanbul Sürdürülebilir Şehircilik Sempozyumu’na ben de katıldım. Vivapolis, Sürdürülebilir Şehirler yaratmak için projelere destek vermek amacıyla bir yıl önce Fransa’da kurulan,  özel ve kamu kurumlarının birlikte çalıştığı bir oluşum. Dünyanın pek çok ülkesinde farklı şehirlerle çalışan Vivapolis, Türkiye’de de şu anda Gaziantep Belediyesi’yle birlikte çalışıyor.

Sürdürülebilir Şehir de ne ola ki diyenler için sempozyumda Sürdürülebilir Şehir kavramı, nitelikleri ve örnekleri anlatıldı. Ben de katılımcı olarak öğrendiklerimi sizlerle paylaşmak istedim:

Sürdürülebilir Şehircilik kavramı, şehirlerin varlığını daha uzun süre sürdürebilmesi ve biz şehirlilerin de bu şehirlerde yaşamlarımızı daha mutlu, daha kolay, daha sağlıklı sürdürmemiz için yaratılmış.

Sempozyumda Sürdürülebilir Şehrin Nitelikleri olarak birinci sırada “Çekicilik” geliyor ve  bu da şehirliler için şehrin yaşanabilirliğini ifade ediyor.  Şehrin yaşanabilirliği dediğimizde de EMBARQ Türkiye çalışanı olarak, bizim çalışma alanımız ulaşım çözümleri şehir yaşamının her alanını etkilediği için sağlık, çevre ve istihdamın önünde geliyor. Sürdürülebilir şehrin ikinci niteliği olarak “Doğal Kaynaklar Açısından Performansının Yüksekliği” şehrin var olan kaynaklarından yararlanılarak varlığını sürdürebilmesini ifade ediyor.  Üçüncü olarak ise şehrin “Yönetişim Kabiliyetinin Yüksek Olması”. Bir diğer deyişle, sürdürülebilir şehrin yapılanmasına tüm paydaşların katılması ve kararların çoğulculukla alınmasını ifade ediyor. Son bileşen ise  sürdürülebilir şehrin “Kültür Mirasına Uyumlu” bir değişim-dönüşüm yaşamasıdır.

Bu nitelikler sıralandığında, sürdürülebilir şehir kavramı kafalarımızda daha bir oturdu sanki. Ancak önemli olan nokta, bence sürdürülebilir şehirler yaratılırken neler yapılması gerektiği. Benim sempozyumdan çıkarımlarım öncelikle şehirlerimizin altyapıları, kaynakları, elindeki değerleri nedir? Bunlar kamu otoritelerince iyi belirlenmeli, bu kaynakların akıllı çözümler üretilirken nasıl optimum kullanılacağına karar verilmeli, bu aşamada atıkların tekrar kaynağa dönüştürülmesi çalışmaları üzerinde durulmalı, orta uzun vade planlamalar bu kaynaklar üzerinden gerçekçi, doğru ve insan odaklı olarak özel-kamu ortaklıklarıyla yapılmalı. Şehirlerimizin şu anki sürdürülemezliği düşünüldüğünde bu dönüşüm ivedi olmalı. En son da dönüşümü takip etmek için doğru göstergeler belirlenmeli ve sıkı takip edilmelidir.