Zirve kapsamında, EMBARQ Türkiye – Sürdürülebilir Ulaşım Derneği ise, etkinliğin ilk günü olan 10 Aralık 2014 tarihinde “Akıllı Şehirlerde Kentiçi Ulaşım Özel Paneli”ni düzenledi. EMBARQ Türkiye Direktörü Arzu Tekir’in moderatörlüğünü yaptığı panele, AB Türkiye Delegasyonu Ulaştırma Sektörü Yöneticisi Dr. Göktuğ Kara, Shell Foundation Genel Müdür Yardımcısı Judith Pollock, İETT Genel Müdürü Mümin Kahveci, İSPARK Genel Müdürü Mehmet Çevik, Bombardier Türkiye Satış Direktörü Nezih Ertürk ve TAGES Yönetim Kurulu Başkanı Leyla Arsan konuşmacı olarak katıldı. Moderatör Arzu Tekir ve panelistler arasında soru-cevap şeklinde ilerleyen panelde, konuşmacılar, sürdürülebilir akıllı şehirler yaratılması, bu şehirlerde trafik yoğunluğunun azaltılması, hareketliliğin arttırılması ve bu hizmetlerde maliyetlerin düşürülmesi üzerine konuştu. Herkesin erişebildiği sürdürülebilir hizmetlerin sunulduğu akıllı kentler yaratılması konusu, Türkiye dinamikleri ve iç yapılanması üzerinden ele alındı.

Shell Foundation Genel Müdür Yardımcısı Judith Pollock, önce sorunu belirleyip buna göre hareket etmenin gerekliliğini vurguladı. Bunun içinse, ekonomi, ulaştırma sektörü çalışanları, vatandaşlar ve otobüs şoförleri de dahil olmak üzere o şehirdeki yaşayanların tümünün bir araya gelmesi gerektiğinin altını çizdi.

“Sürdürülebilir Hareket Planları’na önem veriyoruz”

Dr. Göktuğ Kara, AB’nin, Türkiye’de bir elçi konumunda olduğundan ve kentsel gelişim ve ulaştırma alanında gelecek vizyonu belirlemiş kentlere ve projelere fon sağladığından bahsetti. Bu bağlamda, 2007 – 2013 yılları arasındaki dönemde demiryolları  ağırlıklı bir ulaştırma sektör finansmanı sağlanırken, 2014 – 2020 arasında ‘sürdürülebilir kentsel ulaştırma’ öncelik alanı olacak. Yalnızca ulaştırma için 450 milyon euro’luk bir finansman ayrıldığını belirten Kara, AB’ye göre kentlerin ekonomik hareketliliğin en önemli noktaları olduğunu söyledi ve ekledi: “Bu yüzden, 30 yıl sonrası vizyonunu oluşturmuş belediyelerin hazırladıkları ‘Sürdürülebilir Hareket Planları’na önem veriyor ve bu yaklaşımların çoğalmasını istiyoruz.”

Dr. Göktuğ Kara’nın Türkiye’nin durumuna yönelik tespiti ise benim de onayladığım noktalardan biri oldu. Dünyada hiçbir ülkenin kentleşmeyi tamamlamadan orta gelir seviyesine çıkamadığını belirten Kara, üst gelir grubuna çıkmak içinse güçlü ve kendini yenileyebilir kentlere sahip olunmasının şart olduğunu söyledi. Türkiye’nin ise sadece son 30-40 yıllık performansıyla ekonomik anlamda orta gelir sınıfına yükseldiğini dile getirdi. Oysa, ulaştırmanın düşünülmediği ve proaktif olarak risk değerlendirmesiyle birlikte ele alınmadığı durumlarda problemler oluşmakta. Göktuğ Kara’ya göre Türkiye’nin bu süreçteki bir eksiği, hızlı kentleşme ve ekonomik gelir seviyesindeki ani yükseliş esnasında ortaya çıkan/çıkması muhtemel olan dışsallıkları düşünmeden hareket etmesi oldu. Bu sebeple şimdi düşünülmesi gereken, kentleşmenin getirdiği bu dışsallıkların nasıl absorbe edileceği olmalı. Bu temelden yola çıkan Kara, AB’nin Dünya Bankası ile birlikte ‘Sürdürülebilir Kentler Projesi’ üzerine çalıştığını ve proje kapsamında Türkiye’de 10 kentin destekleneceğini belirtti ve kentlere projeye talip olup vizyon oluşturmaları çağrısında bulundu. Türkiye’nin bir diğer eksiğini ise, merkezi ve yerel otoriteler arasındaki kopukluk olarak nitelendirdi. Yerelde ulaşım konusunu belli bir kalıba sokacak merkezi otoritenin yokluğu büyük bir problem oluşturmakta. Bu konuda, Göktuğ Kara, AB Türkiye Delegasyonu olarak bir rehber doküman niteliğinde olacak olan ‘sürdürülebilir ulaştırma master planı’nı hazırladıklarını ve bunun yerel yönetimler için çok verimli bir kaynak olacağını düşündüklerini dile getirdi. Üçüncü eksiklik olarak da, uluslararası finansman ve kredilere dayanan bir kaynak sağlanması alışkanlığını belirten Kara, Türkiye’de belediyecilik sektörüne yatırım yapılması ve yerel kaynak oluşturulmasının gerekliliğinden söz etti.

İETT Küresel Raporlama Girişimi (GRI)’nden A+ Alan Tek Kurum

İETT Genel Müdürü Mümin Kahveci ise konuşmasına dünyada ve Türkiye’de yaşanan gelişmelerin gerektirdiği bir yeniden yapılanma sürecine girdiklerini belirterek başladı. Türkiye’den, Küresel Raporlama Girişimi (GRI)’nden A+ alan tek kurum olan İETT, ‘akıllı şehir’ kavramı etrafında, kent konsepti içinde akıllı enerji sistemleri, akıllı ulaşım sistemlerinin alt yapısını kurmaya başlamış durumda. Kahveci, bu sistemleri akıllı binalar ve ulaşımla örtüştürmeye, dolayısıyla, kentteki tüm ağı tek bir merkezden yönetebilecek elektronik bilgi ve data altyapısına erişmeye başladıklarını belirtti.

İETT, 2015 yılı itibariyle kullanıma açılacak çok sayıda akıllı uygulama ile akıllı şehirler konseptinde öncü kurumlardan biri olacağa benziyor. Uygulamalarından biri olan akıllı araçlar kapsamında, aracın içindeki LCD ekranlar aracılığıyla yolcu bilgilendirme sistemi, şoförle sürekli online irtibatın sağlanması ve araçların doluluk oranlarının takibi üzerine çalışılıyor. Aynı zamanda, aracın seyahat esnasındaki enerji tüketimini yönetebilen ve daha az enerji tüketen araç konseptleri üzerinde de çalışmalar sürüyor.

Diğer bir uygulama olan MOBİ-ETT, yolcuyu interaktif bilgilendirme sistemi olarak kullanıma açıldı. Artık her akıllı telefonun aynı zamanda bir akıllı durak olduğu bu yeni sistemi yaklaşık 1 milyon insan Iphone ve Android uygulamalı telefonlarına yükleyerek kullanıyor. Bulunulan yere en yakın durak, o duraktan geçen otobüsler ve varış saatleri gibi başlıklar üzerine günde yaklaşık 2 milyon sorgu yapılıyor. “Akıllı şehirlerin temel göstergelerinden bir tanesi de atık yönetimidir” diyen Kahveci, akıllı garaj çalışmaları da yürüttüklerini belirtti. Yağmur suyu depolama, rüzgar tribünü, güneş panelleri gibi çeşitli sistemi barındıran bu çalışmaya %10 oranında elektrikli araç kullanılması da dahil.

İETT’nin yeni uygulamalarından bir diğeri ise entegre iş modeli. Örneğin İstanbul Kart, hem tüm ulaşım modlarında kullanılıyor hem de modlar arası ücret entegrasyonunu sağlamış oluyor. Yakında dolmuşlarda da İstanbul Kart’ın kullanılmaya başlanacağını belirten Kahveci, kıyaslama çalışmaları (benchmarking) da yürüttüklerini, New York, Londra, Seul gibi 12 büyük şehir ile ortaklık kurduklarını söyledi. Arzu Tekir’in, metrobüsün çok yoğun kullanılması ama bir o kadar da şikayet edilmesi hakkındaki sorusuna Mümin Kahveci, aynı anda hızlı, konforlu ve ekonomik olmasının önemli olduğu cevabını verdi. Son zamanlarda da kalite yönetim sistemi, çevre değerleri, iş sağlığı ve güvenliği konularında çalıştıklarını belirtti. Marmaray’ın Metrobüs üzerindeki yükü hafiflettiğini ancak hala Metrobüsü günde 900,000 insanın kullandığını söyleyen Kahveci, 1 yıl içinde yapılacak olan Marmaray hattına dikey beslemeyle ve E-5 üzerine alternatif çalışmalarla Metrobüsteki yoğunluğun azalacağını dile getirdi.

“Daha derli toplu bir İstanbul, toplu taşıma araçlarını kullanan, trafiği katlanabilir bir noktaya gelmiş, park sorununu halletmiş bir kent için çaba sarf ediyoruz.”

İSPARK Genel Müdürü Mehmet Çevik

İstanbul’da özel araç ve toplu taşımanın eklemlenmesini sağlayan “park et, devam et” çalışmalarının yapıldığını söyledi. Bu doğrultuda, günlük 13.000 aracın parklanmasını yaptıklarını ve 120 km civarında aracın yoldan çekilmesini sağladıklarını belirten Çevik, otopark Masterplanını da tamamlamaları sonucunda 100.000 araç kapasiteli otopark alanı oluşturduklarını, 2019 içinse bu kapasitenin 200.000’e çıkmasını hedeflediklerini anlattı. Park alanları hakkında da akıllı telefon uygulamasıyla araçlar kent içinde gezdirilmeden, boşluk-doluluk oranını, fiyat tarifelerini göstererek uygun park alanına yönlendirilebiliyor. 2015 yılı içinde ise, İstanbul Kart’ın İSPARK’ta da geçerli olması sağlanacak.

Akıllı bisiklet uygulaması ve bisiklet parkları hakkında ise, Bostancı-Kartal ve Florya-Yeşilyurt arasında çalışmalar devam ediyor. Bakırköy-Kumkapı bisiklet hattının da yakında kullanılmaya başlanacak olan bisiklet yolu örneklerinden olduğunu belirten Çevik, Amsterdam’daki gibi kapalı katlı bisiklet otoparklarının da İSPARK’ın 2015 hedefleri arasında olduğunu söyledi.

Bütüncül bir bakış açısıyla, EMBARQ Türkiye’nin organize ettiği bu panel, farklı sektörlerden liderleri “Akıllı Şehir” çatısı altında bir araya getirerek karşılıklı fikir alış verişi ve veri paylaşımı yapılmasına olanak sağladı. Soru-cevap kısmıyla görüşleri alınan katılımcılar ise genel olarak siyaset üstü proje ve politikaların uygulanmaya başlamasının gerekliliğini vurguladı.

Bisikletin selesine oturan her canlı, vuslata ermiş âşık misali kör olur.

Ve dünyayı, olduğu gibi değil, olmasını istediği gibi görür…

Aydan Çelik, Bi Tur Versene

Güncel rakamlara göre, dünyada 7 milyar 277 milyon insan yaşıyor. ‘Yaşamak’ sözcüğünü kullanırken, yalnızca nefes alıp verme eyleminden söz etmiyorum tabii. Bu kadar insanın dünyanın farklı yerlerinde ve anlarında, bazen de benzer yerlerde ve aynı anda konuşması, susması, düşünmesi, oturması, kalkması, yürümesi, koşması veya sadece ayakta durmasını da dahil ediyorum ‘yaşamak’ eylemine. Hatta bu kadarla da bitmiyor bana göre; saydığım ve daha birçok aktiviteyi yaparken, aynı zamanda mutlu olabilmek, gülümseyebilmek demek ‘yaşamak’. Başka bir deyişle, yeryüzünün herhangi bir köşesinde, zamanın rastgele bir anında bir şey düşlüyor; düşlediği haliyle onu yeryüzünde görebiliyor, ve böylece, dünyayı, olmasını istediği gibi değil, olduğu gibi görerek gülümseyebiliyorsa bir insan; yaşıyor demektir.

Fakat maalesef konu bunları söylemekle kapanmıyor ve dünya, çoğu zaman olmasını istediğimiz halinden çok uzakta kalıyor. Bu kadar kalabalık bir düzenekte, tüm isteklerin tek tek gerçek olmasını beklemek tabii ki yersiz; ancak her köşesinde ayrı ayrı var olma savaşı verdiğimiz dünyayı hepimiz için daha yaşanabilir hale getirmek, gerçek haliyle zihinlerdeki halinin bir miktar örtüşmesini sağlamak, sanıldığı kadar meşakkatli bir iş de değil. Biraz düşünce, birkaç hareket ile büyük farklar ve olumlu sonuçlar yaratmak mümkün.

Çok çeşitli boyutlarıyla ele alınabilecek ‘yaşamak’ konusunu, ben burada ‘hareket etmek’ ve ‘özgürlük’, yani ‘özgürce hareket etmek’ kavramı etrafında ele alacağım. Bu kelime grubuyla kastettiğim, hiçbir dış etken tarafından kısıtlanmadan, istenilen anda, istenilen bir yerden diğerine doğru hareket edebilmek, ulaşabilmek, geri gelebilmek, ve tüm bu yolculuklar boyunca mutlu hissetmek, gülümseyebilmek. İşte bu açıdan baktığımda söyleyebilirim ki; günümüzde İstanbul ve diğer birçok metropolde, insanlar özgürce hareket edemiyor, olmayı planladığı saatte istediği yerde olamıyor, doğrudan veya dolaylı olarak yine diğer insanlar tarafından engelleniyor ve hatta kimi zaman zarar görüyor. Peki, seyahat etmenin bir hak olduğunu hatırlarsak, bir insanın özgürce hareket etmesi, güvenli bir şekilde A’dan B’ye ulaşması, kısacası serbest ve güvenli ulaşıma erişimi neden bu kadar zor?

2013 yılı verilerine baktığımızda, Türkiye’deki toplam motorlu kara taşıtı sayısı 17 milyon 939 bin.  Bu rakamın %51,8’ini ise otomobiller oluşturuyor. Yalnızca İstanbul’daki otomobil sayısı 2 milyon 146 bin’e ulaşmış. Bugünkü durumda, İstanbul’da yaşayan bir insan, hayatının toplam 3 yılını ulaşım sağlarken bekleyerek harcıyor. İstatistiksel veriler, kalabalık sayılar pek çoğumuz için fazla bir şey ifade etmiyorken, konu hayatımıza gelince, tek başına ‘3’ rakamı bile olayın boyutunu anlamamız için yeterli oluyor. Bu çılgın vakit kaybının yanı sıra, sadece yürürken bile kirli hava soluyor, sürekli olarak kornaların yarattığı gürültü kirliliğine maruz kalıyoruz. Hele bir de, iki tekerlekli taşıtlardan, yani motosiklet veya bisikletten biri ile ulaşımımızı sağlamaya çalışıyorsak, mutlaka dört tekerlekliler tarafından tacize uğruyor, komşunun bahçesindeki ağaçtan meyve koparırken duyulan suçluluk hissine benzer bir hisle, komşu(!)nun yolundan çekiliyoruz. Sanıyorum dört tekerleğin üzerinde olmanın getirdiği aşırı özgüven ve kibir karşısında ne yapacağımızı bilemiyor, fazla iki tekerleğin yarattığı üstünlük hissini görmeyi kaldıramıyoruz. Oysa, bisikleti kastederek; “insan ile bu kadar dost, başka bir ulaşım aracı var mıdır?” diye sorar Aydan Çelik. Günümüzde hala en çok kullanılan motorlu kara taşıtı olan otomobil içinse, “bir kent teröristi olarak otomobil, benzin gibi ‘yabancı’ destek almadığı sürece bir hiçtir. Oysa bisiklet, insan organizmasının doğal uzantısıdır. Bisiklet, insanı kendi özüne çağırırken, otomobil yabancılaştırma efektlerinin en afilisidir” der.

Tam bu noktada, 28 Kasım Cuma günü katıldığım, EMBARQ Türkiye – Sürdürülebilir Ulaşım Derneği’nin StudioX İstanbul’da düzenlediği basın toplantısından söz etmek istiyorum. Toplantının amacı, bisikletin kent içi ulaşımın bir elemanı olarak algılanması, diğer ulaşım sistemlerine entegre edilmesi ve İstanbul’da bisiklet altyapısının oluşturulmasının gerekliliğine dikkat çekmeyi hedefleyen “İstanbul’da Güvenli Bisiklet Yolları Uygulama Kılavuzu” nu tanıtmak idi.

EMBARQ Türkiye Direktörü Arzu Tekir ve Proje Yöneticisi Çiğdem Çörek Öztaş tarafından sunulan kılavuz, gitgide aşina olmaya başladığımız, bisiklet kullanımının ekonomik, çevresel, sosyal ve sağlık açısından yararlarını anlatarak başlıyor. Bu dört boyutun birbirine bağlı olduğunu düşünürsek, aslında şehirde yaşayan insanların ulaşım aracı tercihleri, hem her yönüyle insan hayatını, hem de o şehrin yapısını derinden etkiliyor. Bisikletli ulaşıma neden bu kadar önem verdiklerini, Arzu Tekir şöyle açıklıyor: “Artık şehirleşmede birtakım farklı uygulamalar var. Uydu şehirler yaratılıyor, merkezden giderek uzaklaşılıyor, kişilerin yakınlarına özel araçlarla ulaşması teşvik ediliyor. Bizim bu uygulamalarla kaybetmeye başladığımız mahalle kültürü, aslında kalkınmış ülkelerde yeniden yaratılmaya çalışılıyor.” Arzu Tekir’in günümüz ulaşım sistemi üzerine olan yaklaşımını dinlerken, yine Aydan Çelik’in yukarıdaki sözlerini anımsıyorum. Kısacası kontak yerine pedal çevrilerek bisiklet, insanın ta kendisi, en saf hali. Hayatlarımıza dahil olmayı, çoktan -en az bir otomobil kadar- hak ediyor.

Kılavuzun ikinci bölümü, İstanbul’un yoğun çarpık kentleşmenin görüldüğü kalabalık bir kent olması sebebiyle, bisikletli ulaşımın şehir planlamasının temeline dahil edilmesinin gerekliliğinden yola çıkarak, bisiklet altyapısının yönetim boyutunu anlatıyor. Bu doğrultuda İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin farklı birimleri ile Kadıköy, Bakırköy, Zeytinburnu ve Adalar Belediyeleri ile görüşmeler yapılmış. Bisiklet ve diğer tüm projeler için farklı müdürlüklere bağlı birçok birim ile görüşmek durumunda olunmasının, plan ve uygulama süreçlerini uzattığı ve olumsuz etkilediği belirlenmiş. Bu durumun önüne geçmek için toplantıda, çok sayıdaki birimlerin belediye içinde tek bir çatı altında birleştirilmesi önerildi.

Çekirge İstilası = Otomobil Saldırısı

Kılavuzun hazırlanması aşamasında, bisiklet kullanıcıları ile anket de yapılmış. Yüz yüze olarak 200, çevrimiçi anket yöntemi ile ise 3516 kişiye ulaşılmış. Eksiklikler, sorunlar ve beklentiler hakkında veri odaklı bir çalışma olması açısından özellikle bu kısım, kılavuzun bana kalırsa en güçlü ve faydalı kısmı. Birçok sayısal ve oransal veri içeren bu bölümde, toplantı sırasında en çok tepki çeken verilerden biri, yüz yüze anket katılımcılarının %12’sinin, çevrimiçi anket katılımcılarının da %36,2’sinin, politikacıları bisiklet kullanırken görmenin, toplumda bisiklet kullanımını arttırmayacağını düşünmesi oldu. Dünyada diğer birçok ülkede tam ters bir algının olduğunu, örneğin Hollanda Başbakanı Mark Rutte’nin üst düzey görüşmelere bisiklet ile gittiğini hatırlarsak, ulaşım konusunun ve araç seçiminin teknik olduğu kadar, sosyolojik bir olgu, başlı başına bir kültür meselesi olduğunu da fark ederiz.

Bıyıklar da bisiklet kullanmaktan hoşlanır. – www.marcjohns.com

Bu yüzden ki, toplantıda Türkiye’de ekonomik kalkınma göstergelerinden bir tanesinin kullanılan yol ve hanedeki araba sayısı olduğu belirtildiğinde, Gündüz Vassaf’ın bir yazısını hatırlamadan edemedim: “Dünyada hiçbir şehir, çekirge istilasını andıran otomobil saldırısına karşı daha çok yol, üst-altgeçit, köprü yaparak trafik sorununu çözmedi.” Bir şehrin büyük oranda otomobillere göre planlanması, bisikletli ulaşıma dair temel bir uygulamaya gidilmemesi, seyahat seçeneklerini azaltarak o şehirde yaşayanların özgürce hareket etmelerini engelliyor. Yani, bir ülkenin strateji ve kültürü büyük oranda özel araç ile ulaşımın teşviki üzerine kurulu olduğu müddetçe ve ulaşım konusunda alışkanlıklar değiştirilmediği takdirde tek başına kararlar, sorunları çözmek için yeterli olmuyor.

Kılavuzu hazırlama sürecinde, mevcut bisiklet yolları olarak Veliefendi-Zeytinburnu ve Kadıköy-Pendik hatları incelenmiş, sorunlar belirlenmiş. Kılavuzun sonunda ise, tüm yerel yönetim ve STK görüşmeleri ve kullanıcılar ile yapılan anketler sonucunda elde edilen verilere göre, İstanbul’da güzergah seçimleri yapılmış. Önerilen üç ana güvenli bisiklet yolu hattı, Şemsettin Günaltay Caddesi – Fahrettin Kerim Gökay Caddesi; Ortaköy – Bebek ve Cumhuriyet Caddesi. Anket katılımcıları, halihazırda var olan bisiklet yolları arasından da %40’lık bir oranla, Üsküdar ve Bahçelievler ilçelerini en güvensiz güzergahlar olarak seçmiş.

Özetle tanıtmaya çalıştığım bu kılavuzun, trafik sorununun insan hayatını düzenli bir şekilde etkilediği ve tehdit ettiği İstanbul’da, alternatif bir ulaşım modeli olarak bisikletli ulaşımı sunması ve bu konuda güncel durum analizi yaparak çözüm önerileri getirmesi bakımından oldukça önemli bir kaynak olduğunu düşünüyorum.

Şimdi en başa dönüyorum; özgürce hareket edebilmeye, ederken gülümseyebilmeye. Gününüzün yarısından fazlasını geçirdiğiniz İstanbul sokaklarında, otoyollarda yanınızdaki taşıtların içine bakmanızı öneriyorum. İnsanların kaçı size mutlu görünüyor? Hayatlarının büyük bir bölümünü, yollarda birbiri ardına sıralanmış otomobillerinin içinde geçirdiğinin farkına varamayan bu insanlar, bir kırmızı ışıkta 30-50 saniye beklerken neden bu kadar sabırsız? Tek bir akşam bile, köprü trafiğinde kolaylıkla üç saatini harcayabilen biri, karşıdan karşıya geçen bir yayaya yol vermek için neden üç saniyesini harcayamıyor? Veyahut, fiziksel olarak köprüye 3 saatini veren fakat zihinsel olarak tüm akşamını, ertesi ve daha ertesi sabahlarını verdikten sonra, bir 3 saniyesini de yayaya vermek mi istemiyor? Bana kalırsa, hepsi birden. Oysa, ikisi de aynı yeryüzü üzerinde karşıdan karşıya geçmeye çalışıyor.

Karşıya geçmek için tam 39 yıl bekledim

arabalar, otobüsler, bisikletler, beygirler

soluk soluğa geçiyorlardı

geçsinler.

 Turgut Uyar, Yenilgi Günlüğü