Söz konusu çalışma, Türkiye bina sektörünün mevcut durumu, paydaşların karşılaştıkları zorluklar ve paydaşların ihtiyaçları hakkında önemli bilgiler sağlamaktadır. Yapılan analizler, sektördeki paydaşların bilgi ve deneyimlerini bir araya getirerek, sürdürülebilir ve iklim dirençli binalar inşa etme yolunda atılacak adımların daha etkili bir şekilde planlanmasına destek olmaktadır.  

Yöntem 

Türkiye Bina Sektörü İhtiyaç Analizi çalışması, Şekil 1’de belirtilen beş ana adımda gerçekleştirilmiştir. 

Türkiye Bina Sektörü İhtiyaç Analizi çalışması, masa başı araştırma, paydaş haritalaması, çevrimiçi anket çalışması ve derinlemesine görüşmeler gibi yöntemler kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada, mevcut veriler, raporlar ve akademik literatür incelenerek temel bilgiler derlenmiş, belirli anahtar kelimeler kullanılarak kapsamlı bir çevrimiçi arama gerçekleştirilmiştir. Bu süreçte, ilgili tüm kurum ve kuruluşlar belirlenmiş ve geniş bir veri tabanı oluşturulmuştur. Paydaş haritalaması ile sektördeki kilit paydaşlar belirlenmiş, bu paydaşların projeye olan etkileri analiz edilmiştir. Bu sayede, projeye katkı sağlayacak stratejiler geliştirilmiştir. İlk olarak, bina sektörü, alt çalışma alanlarına ayrılarak, belirlenen paydaşlar 18 kurum türüne göre düzenlenmiştir (Tablo 1). 

Çevrim içi anket çalışması, bina sektörü paydaşlarından 90 kişinin katılımıyla gerçekleştirilmiş ve temel kavramlar, eğitim ihtiyaçları, beklentiler gibi konulara yönelik sorular sorulmuştur. Anketin ardından, 28 kilit paydaşla birebir çevrimiçi görüşmeler yapılmış ve sektördeki mevcut durum, Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın etkileri, teknik kapasite ihtiyaçları gibi konular derinlemesine incelenmiştir. Tüm veriler içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiş, bulgular sistematik bir şekilde derlenerek “Türkiye Bina Sektörü İhtiyaç Analizi Raporu” hazırlanmıştır. Bu rapor, sektördeki ihtiyaçları ve beklentileri net bir şekilde ortaya koyarak gelecekteki stratejilere ve faaliyetlere yön verecek nitelikte bilgiler sunmaktadır. 

Sektördeki Temel Engeller 

Sektör paydaşlarının sürdürülebilir binaları hayata geçirmede en sık karşılaştıkları engeller öncelik sırasına göre aşağıda verilmektedir. 

1. Finans Kaynaklarının Yetersizliği ve Finansmana Erişim Güçlüğü: Sürdürülebilir projeler için yeterli finansman bulunamaması ve mevcut finansman kaynaklarına erişimde yaşanan zorluklar. 
2. Teşvik Mekanizmalarının Yetersizliği: Sürdürülebilir bina projelerini destekleyecek teşviklerin eksik olması. 
3. Yüksek İlk Yatırım Maliyeti Beklentisi: Sürdürülebilir binaların başlangıç maliyetlerinin yüksek olacağına dair yaygın inanış. 
4. Gayrimenkul Geliştiricileri ve Yatırımcılar Arasında Farkındalık Eksikliği: Sektördeki geliştirici ve yatırımcıların sürdürülebilirlik konusundaki farkındalığının düşük olması. 
5. Meslek Profesyonelleri Arasında Teknik Kapasite Yetersizliği: Sürdürülebilir bina tasarımı ve uygulaması konusunda meslek profesyonellerinin yeterli teknik bilgiye sahip olmaması. 
6. Yasal Düzenlemelerdeki Eksiklikler ve Denetim Yetersizlikleri: Sürdürülebilir binalara yönelik yasal düzenlemelerin eksikliği ve mevcut düzenlemelerin uygulanmasında denetim yetersizlikleri. 
7. Yenilikçi Teknolojilere Dair Bilgi Eksikliği: Sektörde sürdürülebilirlik sağlayacak yenilikçi teknolojiler hakkında yeterli bilginin bulunmaması. 
8. Uygulamada Karşılaşılan Zorluklar: Uygulayıcıların ve ustaların mesleki tecrübe ve becerilerinin düşük olması. 

Teknik Kapasite ve Eğitim İhtiyaçları 

Sektördeki temel engellerin belirlenmesinin ardından, bina sektörü paydaşlarının belirttiği öncelikli teknik eğitim ihtiyaçları Şekil 2’deki gibi listelenirken, ilk 10 konu eğitim materyallerinin hazırlanmasında rehberlik edecektir. 

Katılımcıların Eğitim Materyallerinden Beklentileri

Proje kapsamında hazırlanacak eğitim materyalleri ve videolarının, kolay erişilebilir, güncel, yaygınlaştırılabilir ve dijital altyapıya sahip olması beklenmektedir. Ayrıca, katılımcılara göre, eğitim programı farklı hedef kitlelere yönelik anlaşılır içerikler sunmalı, farkındalık ve bilinçlendirme eğitimleri ile teknik uzmanlık eğitimlerini ayırmalıdır. İyi uygulama örnekleri ve başarı hikayeleri içermeli, interaktif özellikler barındırmalı ve uygulamaya yönelik yenilikçi bilgiler sunmalıdır. Görsel anlatımlarla desteklenmiş, ücretsiz ve açık kaynaklı materyaller olmalıdır. Eğitim videoları, uygun sürelerde ve akran öğrenmesini destekleyecek şekilde olmalı, kayıt altına alınarak daha sonrasında ulaşılabilir olmalıdır. Modüler yapıda ve bilgi düzeyini aşamalı olarak artıran içerikler, katılımcıların motivasyonunu artırmak için sertifika sağlamalıdır.

İletişim ve İş Birliği

Sektördeki paydaşlar arasındaki iletişim ve iş birliği düzeyinin yetersiz olduğu tespit edilmiştir. Bu durumun aşılması için düzenli toplantılar, sempozyumlar ve çalıştaylar gibi etkinlikler düzenlenerek paydaşların bir araya getirilmesi önerilmektedir. Ayrıca, bir iletişim platformu oluşturulması ve iyi uygulama örneklerinin paylaşılması, sektördeki iş birliğini artıracak önemli adımlar olarak görülmektedir.

Sonuç ve Gelecek Adımlar

Bu ihtiyaç analizi çalışmasının sonuçları, Türkiye Sürdürülebilir Binalar Ağı’nın faaliyetlerini şekillendirecek ve sektörde sürdürülebilirlik ile iklim direncini artıracak stratejilerin belirlenmesine rehberlik edecektir. Proje kapsamında, paydaşların teknik kapasitelerini geliştirmek ve sektörde farkındalık oluşturmak amacıyla çeşitli eğitimler, paneller ve bilgilendirme toplantıları düzenlenecektir.

Türkiye’nin bina sektöründe sürdürülebilir ve iklim dirençli binaların yaygınlaşması için atılan bu adımlar, geleceğe daha yaşanabilir ve çevre dostu bir yapı mirası bırakma yolunda önemli bir başlangıçtır.

Bu bağlamda, Gaziantep ve Konya şehirleri, Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (ZCBA) Projesi’nin Türkiye’deki öncüleri olarak ortaya çıkmış ve ulusal vizyonla uyumlu kapsamlı eylem planlarını geliştirmişlerdir. Bu eylem planları, Türkiye’nin sürdürülebilir ve düşük karbonlu bir geleceğe doğru yolculuğunda hayati bir öneme sahiptir.

ZCBA – Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı Projesi

Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (ZCBA) Projesi, WRI Ross Center for Sustainable Cities’in Enerji Programı bünyesindeki Binalar Girişimi’nin önemli bir adımıdır. 2021 yılında başlatılan proje, Türkiye ve Kolombiya’nın ana faydalanıcıları olarak, bina sektörünün karbonsuzlaştırılması için ulusal yol haritaları geliştirmeyi amaçlamaktadır. Global Çevre Fonu (GEF) ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından desteklenen ZCBA, aynı zamanda pilot şehirlerde yerel bina sektörü karbonsuzlaştırma eylem planlarının oluşturulmasını amaçlamaktadır. Gaziantep ve Konya, Türkiye’nin çabalarına öncülük ederek, ulusal çapta yürütülen sürdürülebilir bina uygulamaları iki lider şehir olarak yerel eylem planlarını yayımlamışlardır.

Sera Gazı Emisyonlarını Azaltmanın En Etkili Yolu: Bina Verimliliği Yatırımları

Sıfır Karbon Binalar, enerji verimliliği oldukça yüksek, kalan enerji ihtiyacını yerinde yenilenebilir kaynaklardan veya yenilenebilir enerji santrallerinden sağlayan, yaşam döngüsüne ait operasyonel ve gömülü karbon emisyonları en aza indirgenmiş, ortadan kaldırılması mümkün olmayan emisyonların ise karbon dengeleme ile sıfırlandığı binalar olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca, Sıfır Karbon Binaların iklim değişikliğine dirençli olması da önemlidir [2]. Bu binalar, kullanıcılarına daha iyi iç hava kalitesi, daha konforlu yaşam ve çalışma alanları ve daha düşük enerji faturaları gibi başka faydalar da sağlarlar. Günümüzde Sıfır Karbon Binaları hayata geçirecek mimari tasarımlar, inşaat uygulamaları, yapı malzemeleri ve teknolojiler mevcuttur.

Binalar aynı zamanda, iklim değişikliğine karşı mevcut olan en uygun maliyetli emisyon azaltım çözümüdür. Binalarda verimliliğe yapılan her yatırım, enerji tedariği maliyetlerinde yaklaşık 2 katı tasarruf sağlamaktadır. Barındırdığı potansiyele rağmen, bina sektöründe ekonomik uygulanabilirliği olan küresel enerji tasarruflarının %80’i henüz kullanılmamıştır. Karbon emisyonu azaltma ve iklim direnci hedeflerine ulaşmak için, küresel bina stoğunun 2050 yılına kadar net sıfır karbona ulaşması gerekmektedir [3].

Fotoğraf: Gaziantep Büyükşehir Belediyesi

Fotoğraf: Konya Büyükşehir Belediyesi

Tüm Yaşam Döngüsü Yaklaşımı: Operasyonel ve Gömülü Karbonun Azaltılması

Bir binanın tüm yaşam döngüsü boyunca oluşturduğu karbon ayak izi, yapı malzemelerinin üretimi, nakliye süreci, bakım, onarım ve yenileme işlemleri, binanın kullanımı sırasındaki enerji ve su tüketimi, yıkım süreci, yapı malzemelerinin geri dönüşümü ve ayrıştırılması gibi tüm emisyonları içermektedir.

Yapı malzemelerinin çıkarılmasından başlayarak inşaat alanlarına taşınmasına, ardından montaj, onarım, bakım, yenileme işlemlerine ve son olarak ömrü sonunda bertaraf edilmesine kadar olan süreçlerde harcanan enerji, gömülü enerji olarak adlandırılır. Bu süreçler sırasında salınan toplam karbon miktarı ise gömülü karbon olarak sınıflandırılmaktadır. ‘Gömülü Karbon,’ bir binanın kullanım dönemi boyunca değil, inşası, bakımı ve yıkımı sürecinde meydana gelen emisyonları içerir ve binaların toplam çevresel etkisinin önemli bir bileşenini oluşturur. Kullanım dönemi boyunca meydana gelen “Operasyonel Karbon” emisyonları ise, bir binanın işletme dönemi boyunca ısıtma, soğutma, havalandırma, aydınlatma, su tüketimi ve diğer mekanik ve elektrikli cihazların çalışması için tüketilen enerji kaynaklı sera gazı emisyonlarını ifade etmektedir.

Bina sektörü kaynaklı karbon emisyonlarına bütüncül yaklaşım, küresel ekonominin karbonsuzlaşmasına kuşkusuz önemli ve somut katkılar sağlamaktadır.

Bina Yaşam Döngüsü

Kaynak: Gaziantep Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Gaziantep ve Konya: Türkiye’nin Öncü Pilot Şehirleri

Gaziantep ve Konya, Türkiye’nin iklim girişiminde öncü konumda bulunan pilot şehirleridir. Bu şehirler, sadece kapsamlı Sera Gazı Emisyon Envanter Raporlarını, Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planlarını ve İklim Değişikliği Uyum Eylem Planlarını hayata geçirmiştir. Belediyeler, Başkanlar Akdi (Covenant of Mayors) sözleşmesinin taahhütlü üyeleri olarak, enerji verimliliği, yenilenebilir enerji altyapısı ve yeşil ulaşım ağlarının genişletilmesine yönelik sürekli yatırımlarla karbon emisyonlarını azaltmaya amaçlamaktadır.

Gaziantep Büyükşehir Belediyesi (GBB) tarafından 2018 yılında yayımlanan emisyon envanterine göre, binalardan kaynaklanan karbon emisyonları toplamın %32’sini oluşturmaktadır. Ayrıca, Binalar %49.2’lik bir oranla, Başkanlar Akdi’nde yer alan üç kategoriden (Binalar, Sanayi ve Ulaşım) en yüksek emisyon oranına sahip olan sektördür [4].

2015 Değerlerine Göre Gaziantep Sera Gazı Emisyon Envanteri

Kaynak: Gaziantep Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Konya Büyükşehir Belediyesi (KBB) tarafından 2021 tarihli Sera Gazı Emisyonları Envanter raporuna göre, binalardan kaynaklanan emisyonlar toplamın %28’inden sorumludur. Diğer yandan, imalat sanayi ve inşaat faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonları, bina sektörü ile doğrudan ilişkili bir kategori olarak toplam emisyonların %33’ünü oluşturmaktadır [5].

Bu durum hem Gaziantep’te hem de Konya’da binalardan kaynaklanan sera gazı emisyonlarını azaltma kritik öneme sahip olduğunu göstermektedir.

Kaynaklarına Göre Emisyon Dağılımı

Kaynak: Konya Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Eylem Planlarının Hazırlanması

Gaziantep ve Konya bina sektörlerinin karbonsuzlaştırılması amacıyla önerilen yerel eylemler, literatür araştırması, paydaş analizi, veri toplama ve analiz, modelleme ve projeksiyon çalışmaları, ihtiyaç analizi, eylem tanımlama ve önceliklendirme süreçlerine dayanırken, şehirlerdeki karbonsuzlaşma stratejilerine yönelik kapsamlı bir yaklaşımın sonucu ortaya çıkmıştır.

Eylem Planının Hazırlanma Süreci ve Aşamalar

Kaynak: Konya Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Proje kapsamında yapılan etki analizleri ve bununla birlikte geliştirilen azaltım önlemleri çalışması neticesinde, operasyonel ve gömülü karbon emisyonlarını azaltmayı hedeflerini içeren bir azaltım portföyü oluşturulmuştur. Gaziantep ve Konya’da, belirlenen azaltım portföyünün uygulanması ile ortaya çıkan projeksiyonlara göre 2023’ten 2053’e kadar emisyonlarda yaklaşık %28 oranında, ayrıca 2053 yılında yaklaşık %47’lik bir azaltım sağlamanın mümkün olduğu görülmektedir.

Amaçlar, Hedefler ve Dönüştürücü Eylemler

Gaziantep ve Konya Bina Sektörü Karbonsuzlaştırma Eylem Planları, bina sektörünü sürdürülebilir ve düşük karbonlu bir geleceğe taşımayı amaçlayan iddialı hedefler ve amaçlar ortaya koymaktadır. Bunlar arasında binaların tüm yaşam döngüsü boyunca operasyonel ve gömülü karbon emisyonlarında önemli azaltımlar, yenilenebilir enerji kullanımının ve elektrifikasyonun artırılması, ve tüm bina tiplerinde enerji verimliliği önlemlerinin uygulanması yer almaktadır. Proje için geliştirilen dönüştürücü eylemler, bina malzemeleri ve inşaat tekniklerinde yeniliklere, yeşil bina uygulamalarına teşviklere, sürdürülebilir kentsel planlamanın finanse edilmesi ve desteklenmesi için kamu-özel ortaklıklarının teşvik edilmesine vurgu yapmaktadır. Planlar ayrıca, bina sektörü paydaşlarının teknik kapasitesinin stratejik olarak artırılmasını da teşvik etmektedir.

Gaziantep ve Konya bina sektörleri için 100’den fazla eylem geliştirilmiş ve bu eylemlere “Bina Malzemeleri”, “Mevcut Binalar”, “Yeni Binalar” ve “Kentsel Planlama ve Dayanıklılık” olmak üzere dört ana başlık altında yer verilmiştir. Her başlık, “politika” kategorisi altında eylemler içerirken, “finans,” “teknoloji” ve “teknik kapasite ve farkındalık” kategorileri altında destekleyici eylemler sunulmaktadır.

“Toplumsal Cinsiyet Eşitliği” ve “Paydaşlar ve Kurumsal Düzenleme”, eylem alanlarında yatay konular olarak yer almaktadır. Planlar, çeşitli eylemler aracılığıyla sektörde toplumsal cinsiyet eşitliğini savunmaktadır. Bunlar arasında işe alımda çeşitliliği teşvik etmek, eşit ücret ve yan hak sağlamak, kapsamlı eğitim ve mesleki gelişim programları sunmak ve tüm cinsiyetlerin kurum ve kuruluşlar genelinde aktif katılımını kolaylaştırmak yer alır. Ayrıca, eylem planlarında kadın sahipli işletmelerin desteklenmesi ve hem toplumsal cinsiyet hem de sosyal eşitliği savunan kurumlarla iş birlikleri yapılması önerilmektedir. Bu öneriler, bina sektöründe toplumsal cinsiyet meselelerini ele alan bütünsel bir yaklaşımı temsil eder ve daha kapsayıcı ve adil bir endüstriye katkıda bulunur.

Eylem Planlarının Hayata Geçirilmesi

Gaziantep ve Konya’daki için geliştirilen eylem planlarının başarılı bir şekilde hayata geçirilmesi yüksek enerji tüketen bina sektörünün karbonsuzlaştırılması ve iklim hedeflerine ulaşılabilmesi için son derece önemlidir.

Eylemlerin etkili bir şekilde uygulanması ve bina sektörünün karbonsuzlaştırılması için bazı temel adımların atılması gerekmektedir:

• Belediyelerde koordinasyon ekibi kurulması,
• Eylem Planının izlenmesi ve periyodik olarak raporlanması,
• Kapsamlı bir bina envanteri oluşturulması,
• İlk iki yıl içinde teknik kapasiteyi artıracak eylemlere öncelik verilmesi,
• Ulusal ve uluslararası finans kuruluşları ile iş birliği yapılması,
• Eylemlerin dönüştürücü etkisini hızlandırmak için projeler geliştirilmesi ve pilot çalışmalar yapılması.

Bina sektörünün karbonsuzlaştırılması, tüm paydaşların rollerine, sorumluluklarına ve kurulacak iş birlikleriyle doğrudan ilişkilidir. Bu çalışma, Gaziantep ve Konya başta olmak üzere Türkiye genelinde, emisyon azaltma hedeflerine ulaşılmasında yüksek önem taşımaktadır.

Pilot Projeler

Eylem Planları, iki dikkat çekici pilot proje önerisini içermektedir. Gaziantep’te, 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından, depremden etkilenen bölgelerde bina stokunun dirençli bir şekilde yenilenmesine odaklanan kentsel ölçekte bir dönüşüm projesi önerilmektedir. Sazgın Mahallesi’ndeki bu pilot proje, toplumsal eşitsizlikleri ele alarak ve sosyoekonomik gelişimi teşvik ederek, dayanıklı, enerji verimli, çevre dostu ve afetlere karşı dirençli bir kentsel modeli sürdürülebilir bir şekilde kurmayı hedeflemektedir.

Gaziantep Sazgın Mahallesi Arazi Kullanım Aşamaları

Kaynak: Gaziantep Büyükşehir Belediyesi

Konya’da ise “Yeşil Sertifikalı Konya Şehir Kütüphanesi Projesi”, yeni veya yenilenen kamu binaları için bir model olarak düşünülmektedir. Binalar ve Yerleşmeler için Yeşil Sertifika Ulusal Sistemi (YeS-TR) ile uyumlu bu girişim, sürdürülebilir bina uygulamalarını ve yeşil standartlara uyumu sergilerken, bina sektörü yerel aktörlerinin kapasitesini artıracak ve sektörde farkındalık yaratacak bir çalışma olacaktır.

Konya Şehir Kütüphanesi Tasarım Görselleri

Kaynak: Konya Büyükşehir Belediyesi

Ulusal Yol Haritası ile Bağlantı

Şehir özelinde geliştirilen bu eylem planları, WRI Türkiye’nin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile birlikte hazırladığı “Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası”nın yerelde tamamlayıcısı niteliğindedir. Bu durum, yerel eylemleri ulusal hedeflerle uyumlu hale getiren stratejik bir yaklaşımı sergilemektedir. Bu belgeler arasındaki sinerji, Türkiye’nin bütünleşik ve etkili bir karbonsuzlaşma vizyonuna olan bağlılığını vurgularken ve sürdürülebilir kentsel gelişime katkıda bulunan önemli bir rolü olduğunu kanıtlamaktadır.

Sonuç

Gaziantep ve Konya bina sektörleri için hazırlanan karbonsuzlaşma eylem planları, yerel birer girişimden daha fazlasıdır. Bu belgeler, Türkiye bina sektörünün sürdürülebilir dönüşümünde ve ilgili iklim politikalarında öncü niteliği taşımaktadır. Bu eylem planları, ulusal yol haritası belgesiyle birlikte, diğer ülkelere ve şehirlere yol gösteren bir model sunarken, yerel ve ulusal politikaların “Sıfır Karbon Binalar” hedefine ulaşmak için ne denli kritik bir öneme sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

[1]          International Energy Agency, 01 02 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://www.iea.org/topics/buildings .

[2]          International Energy Agency, «All countries targeted for zero-carbon-ready codes for new buildings by 2030,» 1 10 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://www.iea.org/reports/all-countries-targeted-for-zero-carbon-ready-codes-for-new-buildings-by-2030-2.

[3]          WRI, «Accelerating Building Efficiency: Eight Actions for Urban Leaders,» Washington DC., 2016.

[4]          Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, «Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planı,» 2018.

[5]          Konya Büyükşehir Belediyesi, «Konya İli Sera Gazı Emisyon Envanteri Raporu,» Konya Büyükşehir Belediyesi, Konya, 2021.

Binalar, tüm yaşam döngüleri boyunca önemli miktarda enerji ve doğal kaynak tüketerek iklim değişikliği ve çevre üzerinde olumsuz etkiler yaratmaktadır. Küresel bina sektörü, ısıtma, soğutma, sıcak su hazırlama, yemek pişirme, aydınlatma ve elektrikli cihazlar gibi bina kaynaklı enerji kullanımları için küresel enerjinin yaklaşık %30’unu tüketmekte ve bina kullanım dönemi kaynaklı operasyonel karbon emisyonlarının yaklaşık %27’sinden sorumlu bulunmaktadır. Ayrıca binaların yapımında kullanılan önemli malzemeler olan beton, çelik ve alüminyumun üretimi, 2021 yılında küresel enerji kullanımının %4’ü ve küresel emisyonların %6’sını oluşturmaktadır.[ii]

Benzer şekilde, Türkiye’de de binalar (konut, ticaret ve hizmetler), Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı tarafından yayımlanan 2022 yılı Ulusal Enerji Denge Tablosu verilerine göre bina kullanım döneminde toplam nihai enerji tüketiminin yaklaşık %32’sini oluşturarak, sanayi sektörü ile eşit bir paya sahiptir. Ayrıca tüm sektörler arasında önemli bir enerji tüketim oranına sahiptir. Sanayi sektöründe nihai enerji tüketimi alt kırılımlarına bakıldığında, inşaat ve binalarla ilişkili alt sektörler de (çimento, seramik, cam ürünleri üretimi gibi) önemli miktarlarda enerji tüketmektedirler.[iii]

Sektörlere göre toplam nihai enerji tüketimi yüzdesel dağılımı, 2022

Kaynak: ETKB Ulusal Enerji Denge Tablosu, 2022

Sektörlere göre sanayide nihai enerji tüketimi yüzdesi dağılımı, 2022.

Kaynak: ETKB Ulusal Enerji Denge Tablosu, 2022

Türkiye’deki bina stoku oldukça heterojendir. Günümüzde sıklıkla karşılaşılan betonarme binalardan, yapısal çelik binalara veya geleneksel mimaride karşımıza çıkan ahşap, taş veya kerpiç binalara kadar birçok farklı mimari tasarım ve inşaat uygulamaları bir arada varlıklarını sürdürmektedir. Binalar, Türkiye’de de enerji tüketimi yüksek olan sektörlerden biridir.

Türkiye yaklaşık 85 milyonun üzerinde nüfusu sahiptir ve nüfus artışıyla birlikte kentleşme oranı 1990’da yaklaşık %53 iken 2022’de %93’e yükselmiştir.[iv] Bina stoku, yıkım oranlarından önemli ölçüde daha yüksek bir yeni inşaat oranı ile doğal olarak genişlemektedir. Özellikle, büyük şehirlerde konut ve ticari bina sayısındaki hızlı artış dikkat çekicidir. Artan boyutla birlikte, ısıtılan, soğutulan, havalandırılan, aydınlatılan alan ve hacim miktarı da artmaktadır ve dolayısıyla giderek artan enerji tüketimine ve karbon emisyonlarına sebep olacağı öngörülmektedir.

Binalar, uzun ömürlü olmaları, önemli miktarlarda enerji tüketerek karbon emisyonlarına neden olmaları ve de inşaat sektörünün ekonomide kilit bir güç olması nedeniyle dünya genelinde ve Türkiye’de iklim değişikliği ile ilgili politika ve programlarda öncelikli alanlardan biri olarak kabul edilmektedir. 27 Aralık 2023 tarihinde yayımlanan  Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası, Türkiye’nin ikim değişikliği ile mücadele ve karbonsuzlaşma çabalarını desteklemek amacıyla 2021-2023 yılları arasında Türkiye ve Kolombiya’da hayata geçirilen Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (Zero Car­bon Building Accelerator- ZCBA) Projesi çerçe­vesinde şeffaf, katılımcı ve titizlikle yürütülen bir çalışma sürecinin sonucunda hazırlanmıştır. Yol haritası, bina ve inşaat sektörüne yönelik kapsamlı, öncü ve sürdürülebilir çözüm öne­rileri sunarak iklim deği­şikliği ile mücadele hedeflerini gerçekleştirmeyi amaçlamak­tadır. Aynı zamanda, Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon hedefini yansıtacak şekilde tasarlanmış olup, binalarda tüm yaşam döngüsü emisyonlarının azaltılması hedeflemektedir.

Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı, 2050 yılına kadar net sıfır karbon emisyonu hedefleyen birçok ülke ve şehre, bina sektörünün iklim değişikliğiyle mücadele çabalarını desteklemek için küresel bilgi, deneyim paylaşımı ve teknik destek sağlayan bir girişimdir. Bu girişim, Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve Küresel Çevre Fonu (GEF) tarafından desteklenmektedir ve World Resources Institute (WRI) tarafından yürütülmektedir. WRI Türkiye, Türkiye’de yürütülen çalışmalara yerel liderlik sağlamıştır. Türkiye’den Çevre, Şehircilik ve İklim De­ğişikliği Bakanlığı (ÇŞİDB) ana faydalanıcı olarak yer almıştır ve ulusal ve yerel paydaşlarla yakın iş birliği içinde çalışılarak bina sektörünün karbonsuzlaşmasına yönelik dönüştürücü adımlar geliştirilmiştir. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi ve Konya Büyükşehir Belediyesi ise pilot şehirler olarak yerel Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planları geliştirilmesinde görev almışlardır.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası, günümüzde binaların iklim, enerji ve çevresel performansları tanımlanırken, karbonzsuzlaşma çabalarında en nihai hedefi olan Sıfır Karbon Binaların hayata geçirilebilmesi için rehberlik sağlamaktadır. Yol haritası, Sıfır Karbon Binaları, enerji verimliliği oldukça yüksek, kalan enerji ihtiyacını yerinde yenilenebilir kaynaklardan veya yenilenebilir enerji santrallerinden sağlayan, yaşam döngüsüne ait operasyonel ve gömülü karbon emisyonları en aza indirgenmiş, ortadan kaldırılması mümkün olmayan emisyonların ise karbon dengeleme ile sıfırlandığı binalar olarak tanımlamaktadır. Sıfır Karbon Binaların iklim değişikliğine dirençli olması da vurgulanmaktadır.

Sıfır Karbon Binalardan, bina yaşam döngüsünün tüm aşamalarında, örneğin yapı malzemelerin üretimi, nakliyesi, montajı, binaların tamamlanıp kullanımı ve ömrünü tamamladığında yıkımı ve geri kazanımında sebep olduğu karbon emisyonlarının en aza indirilmesi beklenmektedir.

Bina Yaşam Döngüsü Karbon Emisyonları

Kaynak: Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası

Hammaddenin yapı malzemesi olarak üretimi, yapı malzemelerinin nakliyesi, şantiyelerde mon­tajı, inşaat faaliyetleri, binaların kullanım ömrü bo­yunca bakım-onarım faaliyetleri, son olarak binaların yıkımı ve atık bertarafı aşama­larında açığa çıkan emisyonlar “Gömülü Karbon” olarak adlandırılır. Bununla birlikte, binanın kul­lanıldığı süre boyunca, örneğin ısıtma, soğutma, aydınlatma, sıcak su hazırlama ve cihazların enerji tüketimi nedeniyle oluşan emisyonlar “Operas­yonel Karbon” olarak adlandırılır. Bu emisyonlar, binanın günlük işleyişi sırasında gerçekleşen ve kullanım esnasında doğrudan açığa çıkan karbon emisyonlarıdır.

Böylece, bir binanın “Yaşam Döngüsü Emisyonla­rı” hem “Gömülü Karbon” hem de “Operasyonel Karbonu” içerir ve bu iki bileşen, binanın genel karbon ayak izini oluşturan ana faktörlerdir. Türkiye Bina Sektörü Yol Haritası, ik­lim değişikliği ile etkili bir şekilde mücadele edebilmek için binanın tüm yaşam döngüsünde sebep olduğu karbon emisyonlarının azaltımına yönelik hedefler belirlemekte ve eylemler önermektedir.

Yol haritasında bina sektörüne yönelik karbonsuzlaşma çabaları 10 ana bölümde değerlendirilmektedir:

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Çerçevesi

Her bölüm, ayrıntılı bir yapıya sahiptir ve sektö­rün karbon ayak izini azaltmaya yönelik spesifik çözümler sunarak bina sektörü paydaşlarının çabalarını koordine etmeyi amaçlayan bütüncül bir yaklaşımı desteklemektedir.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Eylem Planları

Kaynak: Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası

Her bir bölüm kendi içinde Arka Plan, Mevcut Durum, Engeller ve Boşluklar, Stratejiler ve Pay­daşlar alt başlıklarını içermektedir. Arka Plan alt başlığında küresel ölçekte güncel değerlendir­meler yer almaktadır. Mevcut Durum bölümü, ilgili başlığın Türkiye’deki mevcut durumuna dair kısa bir analiz sunarken, Engeller ve Boşluk­lar bölümü, karbonsuzlaşma yolunda karşılaşı­lan zorlukları ve eksiklikleri belirlemeye yönelik analizleri içermektedir.

En önemli kısım olan Karbonsuzlaşma Stratejileri bölümünde ise, gerçekleştirilecek hedefler, alınacak önlemler ve ya­pılacak eylemler ayrıntılı bir şekilde açıklanmak­tadır. Bu eylemler, politika, teknoloji, kapasite geliştirme, farkındalık yaratma ve finans katego­rilerinde planlanmıştır.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı İçerik Organizasyonu

Yol haritasında tanımlanan eylemlerin başarıyla uygulanmasında her bir paydaş grubunun olası gö­rev ve sorumlulukları ayrıntılı olarak Paydaşlar alt başlığında tanımlanmaktadır.

Türkiye’de bina sektörünün karbonsuzlaşması ve iklim dirençliliğinin artırılmasında pek çok paydaş önemli roller üstlenir. Bu paydaşlar arasında aşağıdakiler yer almaktadır:

• Ulusal ve yerel yönetimler,
• İnşaat geliştiricileri ve inşaat firmaları, inşaat işçileri, yapı denetim firmaları ve yatırımcıları temsil eden sivil toplum kuruluşları,
• Yapı malzemesi üreticileri, yapı malzemeleri tedarikçisi ve satıcı firmalar, yapı malzemesi sektörünü temsil eden sivil toplum kuruluşları,
• Mimarlar ve mühendisler, mimarlar ve mühen­disleri temsil eden meslek odaları, teknikerler,
• Yükseköğretimi düzenleyen kurumlar, üniver­siteler ve araştırma kuruluşları,
• Yenilenebilir enerji sistemleri üreticileri, yeni­lenebilir enerji sistemleri uygulayıcıları, enerji sağlayıcı kuruluşlar,
• Finans kuruluşları ve müşteriler, finans sektö­rünü düzenleyici kurumlar
• Standard geliştirici kuruluşlar, ulusal belgelen­dirme kuruluşları,
• Yaşam döngüsü değerlendirme ve sürdürüle­bilirlik danışmanlık hizmeti veren özel sektör firmaları,
• Tüketiciler, bina sahipleri ve bina kullanıcıları
• Telekomünikasyon kuruluşları, sigorta kuru­luşları, afet yönetimi kurumları,
• Sivil toplum kuruluşları.

Yol haritasında öne çıkan eylemler arasında aşağıdakiler yer almaktadır:

• Prefabrike/modüler inşaat uygulamalarının yaygınlaştırılması,
• Temiz yakıtlı şantiye araçları/ekipmanı kullanımının yaygınlaştırılması,
• Gömülü enerji ve karbona yönelik yasal düzenlemelerin geliştirilmesi,
• Ulusal Çevresel Ürün Beyanı sistemi geliştirilmesi,
• Yapı malzemeleri ulusal veri tabanı geliştirilmesi,
• Binalarda iklim dirençliliğinin sağlanmasına yönelik yasal düzenlemelerin geliştirilmesi,
• Bina pasaportu sisteminin geliştirilmesi,
• Kapsamlı tadilat kampanyalarının hayta geçirilmesi,
• Binaların elektrifikasyonuna yönelik yol haritası hazırlanması.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı, şeffaf, katılımcı ve kapsamlı bir çalışma süreci­nin sonucunda 10 temel adım takip edilerek oluşturulmuştur.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Geliştirme Adımları

Kaynak: Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası

İlk olarak, bina sektörünün karbondan arındırıl­ması için geliştirilmesi gereken politika ve ted­birleri etkileyebilecek veya bunlardan etkilenebi­lecek bina sektörü paydaşları belirlenmiş ve paydaş katılım planı hazırlanmıştır. Bina sektörü, çalışma alanlarına ayrılarak, her alanın önde gelen kuruluşları ve ilgili temsilcileri tespit edilmiş ve kapsamlı bir paydaş haritası oluşturulmuştur. Paydaş haritasında ulusal ve yerel yöne­timler, enerji sağlayıcı hizmet kurumları, sivil top­lum kuruluşları, inşaat şirketleri, tasarım ve inşaat profesyonelleri, tedarikçiler ve üreticiler, finans kuruluşları, yatırımcılar ve akademiyi içeren 219 kurum, firma ve şemsiye kuruluş yer almaktadır.

Geleceğin bina sektörünü tasarlamak ve uzun va­deli bir vizyon oluşturmak için, sektörün bugün­kü durumunu anlamak önemli bir adımdır. Bu nedenle, yol haritası için referans olacak başlan­gıç noktalarını belirlemek amacıyla, Türkiye’deki bina sektörüne yönelik mevcut öncelikler, prog­ramlar, stratejiler, politikalar, veriler ve uygulama­lar incelenmiş ve bina sektörünün mevcut duru­mu “Mevcut Durum Analizi” çalışması ile tespit edilmiştir.

Sonrasında, tespit edilen bulgular, bina sektörü paydaşları ile değerlendirilerek Türkiye’de binala­rın tüm yaşam döngüleri boyunca enerji verim­liliklerinin artırılması, yenilenebilir enerji uygula­malarının yaygınlaştırılması, sürdürülebilir inşaat uygulamaları ve yapı malzemelerinin yaygınlaştı­rılması ve genel bina sektörünün karbonsuzlaş­masının önünde duran boşluklar belirlenmiştir. Ayrıca, paydaşların sıklıkla karşılaştığı engeller tespit edilerek, çözüm önerileri geliştirilmiştir.

Belirlenen çözüm önerileri, etki analizi ile değer­lendirilmiş ve çeşitli azaltım önlemlerinin olası etkisi hesaplanarak dönüştürücü eylemler ta­nımlanmıştır. Taslak yol haritası, pay­daşların görüşlerine sunulmuş ve yapılan tartış­malar sonucunda rapor final haline getirilmiştir.

Yol haritası, masa başı araştırmaları, literatür tara­maları, paydaşlarla yürütülen katılımcı çalıştaylar, çevrim içi anket uygulamaları, uzmanlarla istişa­reler ve paydaş grupları ile gerçekleştirilen top­lantılara dayanarak hazırlanmıştır. Türkiye’deki bina sektörü paydaşlarının kolektif görüşlerini yansıtmaktadır. Paydaş görüşlerini alabilmek ve bina sektörüne ait veri elde edebilmek için çok sayıda odak grup toplantısı, çalıştay, anket, birebir görüşme ve panel düzenlenmiştir.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Paydaş Katılımı Yöntemleri

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Paydaş Katılımı Etkinlikleri

Yol haritası, Türkiye’de bina sektörüne yönelik ilk ulusal karbonsuzlaşma yol haritası olmasıyla yüksek öneme sahiptir. Ayrıca, yol haritası, tüm yaşam döngüsü yaklaşımını benimsemesi ve binaların iklim dirençliliği ile iklim uyumunu doğrudan ele alan ilk politika belgesi olmasıyla özgün bir niteliğe de sahiptir. Ulusal çalışmalar ve yerel pilot çalışmaların birlikte yürütülmesi, hem ulusal hem de yerel düzeyde politikaların hizalanmasına önemli katkılar sağlamaktadır.

Yaşanabilir Şehirler Sempozyumu, 2022.

[i] Intergovernmental Panel on Climate Change, «Synthesis Report of The IPCC Sixth Assessment Report

(AR6),» IPCC, 2023.

[ii] International Energy Agency, «Buildings,» [Çevrimiçi]. Available: https://www.iea.org/energy-system/

buildings. [Erişildi: 01 06 2023].

[iii] Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı, Ulusal Enerji Tabloları,2022, https://enerji.gov.tr/eigm-raporlari

[iv] Türkiye İstatistik Kurumu, «Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2022,» 6 2 2023. [Çevrimiçi].

Link: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=49685.

Türkiye’nin kentleşme oranı 1990 yılında %53 iken 2022 yılında %93’e yükselmiştir [1] ve bunun sonucunda şehirlerdeki yeni konut ve ticari bina sayısı hızla artmaktadır. Aynı zamanda bina sektörü Türkiye’de en fazla enerji tüketen sektörler arasında yer almaktadır; ısıtma, soğutma, havalandırma ve aydınlatma tek başına Türkiye’deki nihai enerji tüketiminin üçte birinden fazlasını oluşturmaktadır. [2] Bina sektörünün büyüklüğü ve enerji yoğunluğu göz önüne alındığında, bina verimliliği Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon hedefinin başarılmasında önemli bir yere sahiptir. Türkiye, 2022 yılında Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği’ni güncelleyerek yeni binalar için Neredeyse Sıfır Enerjili Binalar (NSEB) zorunluluğu getirdi. Yürütülen çalışmaların başarıya ulaşması için, teşvik mekanizmaları, denetimler ve finansman araçları ile desteklenmesi gerekmektedir.

Küresel Çevre Fonu (GEF) tarafından finanse edilen, Dünya Kaynakları Enstitüsü (WRI) ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından yürütülen Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (ZCBA- Zero Carbon Building Accelerator) projesi, Türkiye ve Kolombiya’ya bina sektörünün karbonsuzlaştırılması için uzun vadeli ulusal yol haritalarını ve her ülkede uyumlu şehir eylem planları geliştirmek ve uygulamak için iki yıl süreli teknik destek sağlamaktadır. Türkiye’de ulusal katılım, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler tarafından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile ortaklaşa yürütülmektedir. ZCBA projesinin 2021’de başlamasından bu yana, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler ilk paydaş çalıştayını düzenlemiş, temel değerlendirme raporu hazırlamış, paydaş girdileriyle boşluk analizini gerçekleştirmiş, sonuçları analiz etmiş ve önerileri karar vericiler ile paylaşmıştır. Proje hakkındaki bu güncelleme notu, WRI Türkiye’nin bina ve inşaat sektörlerindeki paydaşlarını bir boşluk analizi ve politika önerileri üretmek için nasıl bir araya getirdiğini göstermektedir.

Türkiye’de Sıfır Karbon Binalar İçin Politika Önerilerine Giden Yol

Kaynak: WRI yazarları.

Paydaş haritası

Nisan 2021’de WRI Türkiye, ZCBA projesi için veri toplamanın ilk adımı olarak bir paydaş haritası çalışması gerçekleştirdi. Doğrudan erişim ve kapsamlı bir literatür taraması yoluyla WRI Türkiye, sıfır karbon binalara pazar geçişini etkileyecek veya bundan etkilenecek olan paydaş sektörleri içerecek şekilde mevcut iletişim ağını genişletmiştir. WRI Türkiye, bina yaşam döngüsü boyunca 14 çalışma alanına giren 219 kurum, şirket ve kuruluşun bir listesini oluşturmuştur. , bu paydaşların sektörlere göre dağılımını göstermektedir.

Şekil 1: Paydaş haritasının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

Paydaş çalıştayı

Haziran 2021’de proje, ilgili paydaşlara projenin hedefini ve kapsamını tanıtmak için bir başlangıç toplantısının yanı sıra proje tasarımı ve ilk öneriler hakkında paydaş görüşlerini içeren etkileşimli bir oturum düzenlemiştir. Çalıştaya, gösterildiği gibi, 14 çalışma alanından yüz altmış paydaş katılmıştır. Türkiye genelinde 16 ilden yetkililerin katılımıyla temsil edilen, en büyük sektörleri oluşturan yerel yönetim temsilcileri ve araştırma kurumları, Türk belediyelerinin sıfır karbon binalarla ilgilenme ve bu binalar hakkında bilgi edinme merakını gözler önüne sermiştir. İki interaktif oturumda katılımcılar, Türkiye bağlamında Sıfır Karbon Binaları (ZCB’ler) tanımlamış, yüksek verimli binaların uygulanmasında karşılaştıkları engelleri paylaşmış, yol haritasında önceliklendirilecek eylemleri önermiş ve ZCBA’yı destekleme taahhüdünde bulunmuşlardır.

Şekil 2: Çalıştay katılımcılarının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

Temel değerlendirme raporu

Bina ve inşaat sektörlerinin bugün nerede durduğunu anlamak, geleceğin bina endüstrisini tasarlamada ve Türkiye için uzun vadeli sıfır karbon vizyonu oluşturmada önemli bir adımdır. Temel değerlendirme raporu, inşaat sektörüne yönelik mevcut politika, program, strateji, öncelik ve uygulamalar incelenerek Türkiye’deki inşaat sektörünün durumunu belirlemek amacıyla yapılmıştır. Temel değerlendirme, Türkiye’nin sıfır karbon bina ulusal yol haritası ve Konya ve Gaziantep’teki ilgili şehir eylem planları için bir başlangıç noktası işlevi görmüştür.

Uzman görüşlerinin toplanması

Paydaş çalıştayından elde edilen girdiler, temaları analiz etmek ve paydaş anketi için bir metodoloji oluşturmak amacıyla temel değerlendirme raporunun bulgularıyla birlikte değerlendirilmiştir. Bu metodoloji özetlenmiştir. Değerlendirme alanları, kentsel planlama, yeni binalar, mevcut binalar, yapı işleri, cihazlar ve sistemler, malzemeler, dirençlilik ve temiz enerji dahil olmak üzere Binalar ve İnşaat için Küresel İttifak (GlobalABC)’ın sekiz temasıyla uyumludur. Bu temalar, paydaşların Türkiye’de sıfır karbon binalara ulaşmada gördükleri temel zorlukları belirlemenin temelini oluşturmuştur. Kategoriler, bu zorlukların Sıfır Kar Yol Haritası için GlobalABC standart uygulamasıyla ele alınabileceği yöntemlerdir.

Anket, Türkiye’deki bina sektörü ekosistemini temsil eden kapsamlı bir paydaş grubunu hedeflemiştir. Paydaşlar arasında ulusal ve yerel yönetim yetkilileri, kamu hizmeti sağlayıcıları, özel sektör ve sivil toplum yer almıştır. Anket, bir ZCB tanımlamanın bileşenleri, sıfır karbon binaların uygulanmasının önündeki engeller, ilgili kamu politikalarına ilişkin görüşler ve çözüm önerileri hakkında sorulan 10 teknik sorudan oluşmaktadır. Paydaş yanıtları, net sıfır karbon binalara ulaşmak için boşlukları belirlemiş ve bunları kapatmak için olası araçlara/çözümlere işaret etmiştir. Anket 219 kuruluşa dağıtılmış ve 81 paydaş katılarak görüş bildirmiştir. Ankete katılanların dağılımı gösterilmiştir.

Şekil 3: Anket katılımcılarının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

Anketin ardından, Türkiye’deki bina sektörü hakkında kritik görüşlere sahip olduğu belirlenen 22 önemli paydaş ile bire bir görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmelerde, Türkiye’de sıfır karbon piyasası dönüşümü için zorlukları, mevcut boşlukları ve potansiyel çözümleri daha ayrıntılı incelemek için yarı yapılandırılmış bir format uygulanmıştır.

Şekil 4: Birebir görüşme katılımcılarının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

WRI Türkiye, Türkiye’deki bina ve inşaat sektörlerinin mevcut durumuna ilişkin bir rapor oluşturmak için ilk çalıştay, temel değerlendirme raporu, anketler ve bire bir görüşmelerden elde edilen verileri derlemiş, sentezlemiş ve analiz etmiştir. Tüm bu çalışmalar doğrultusunda da politika taslak önerileri geliştirilmiştir. Nihai rapor, Türkiye’de sıfır karbon binalara geçişi gerçekleştirmenin önündeki yedi ana engeli belirleyerek bu engellerin üstesinden gelmek için önerilen eylemleri ayrıntılı olarak özetleyecektir. Çalıştay, anket ve mülakat katılımcıları tarafından en çok önceliklendirilen öneriler, Türkiye’nin dikkat çekici ve gerçekçi bir Sıfır Karbon Bina Yol Haritası hazırlama çabalarını destekleyecek kısa (2030), orta (2040) ve uzun vadeli (2050) dönüştürücü eylemler olarak tanımlanacaktır.

* Sıfır Karbon Bina Yol Haritası kapsamındaki eylemlere bir sonraki kapsamlı yazımızda yer verilecektir.

Yazının orijinali için: https://www.wri.org/update/stakeholder-engagement-underpins-bold-roadmap-zero-carbon-buildings-turkiye

[1]TÜİK, «Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2021,» 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2021-45500

[2] Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, «İstatistikler-Denge Tablolari,» 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://enerji.gov.tr/enerji-isleri-genel-mudurlugu-denge-tablolari. [Erişildi: 01 2 2022]

Eskişehir, Türkiye. Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Binaları olmayan bir şehir elbette bir şehir sayılmaz. Buna rağmen iklim eylemleri söz konusu olduğunda binalara ulaştırma, enerji üretimi ve sanayiye göre daha az önem veriliyor.

Binalarımızı daha enerji verimli hale getirmek aslında insanlığın bildiği en düşük maliyetli emisyon azaltma yöntemlerinden birisi. Ek olarak da kentsel dayanıklılık, kentsel gelişim ve yaşam kalitesi için büyük faydalar sağlıyor. Buna rağmen 2018, enerji verimliliğinde artışın yavaşladığı üst üste üçüncü yıl oldu.

Bu durumu da ciddi bir talihsizlik olarak değerlendirebiliriz. Bina yapım ve işletme süreci, halihazırda küresel olarak enerji kaynaklı CO2 emisyonlarının yüzde 40’lık pay ile en büyük sorumlusu. Küresel bina stoğu ise 2060 yılına kadar ikiye katlanacak bir trend çiziyor.

Genel gidişat yanlış yönde ilerliyor olabilir, ancak bu alanda örnek alınacak liderler de var. 870 bin nüfuslu Eskişehir de onlardan biri.

Eskişehir’de Enerji Verimli Binalar Ön Plana Çıkıyor. 

Sürdürülebilir ulaşım konusundaki çalışmaları ile 2019 WRI Ross Prize for Cities Ödülü‘nün finalisti olan Eskişehir, yenilikçi kentsel gelişime uzun süredir öncülük etmekte. Eskişehir, 2016 yılında şehirlerde bina verimliliğini artırmak amacıyla yerel yönetimlere teknik destek sağlayan, kamu sektörü, özel sektör, STK ve uluslararası kuruluşların oluşturduğu küresel bir işbirliği platform olan Building Efficiency Accelerator (BEA) ağına dahil oldu.

Eskişehir Büyükşehir Belediyesi, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler’in sağladığı teknik destek ile, BEA kapsamında bina verimliliği kent politikaları ve projeleri geliştirip uyguluyor.

Eskişehir, bina verimliliği planlarını geliştirirken, hem Türkiye’deki  kamu sektörü ve özel sektör, sivil toplum kuruluşları uzmanlarını hem de küresel BEA platformunun üyesi araştırma kurumları, STKlar, akademi ve iş dünyasından uluslararası uzmanları sürece dahil etti.

Önceliklendirilen birkaç çalışma ise şunları içeriyor:

1. Daha Verimli Belediye Binaları: Eskişehir, yeni yapılacak belediye binalarının ulusal bina performansı sertifikasyon sistemine göre “B Sınıfı” enerji verimliliği sınıfında veya üzerinde performans göstermesi gerekliliğini ilan etti. Böylelikle, yeni yapılacak belediye binaları yönetmeliğin izin verdiğini minimum performans seviyesine göre  % 30-60 daha fazla enerji tasarrufu sağlayabilecek.

2. Enerji Etütleri: Tüm yeni yapılacak ve mevcut belediye binalarının enerji tüketimlerinin izlenmesi kararlaştırıldı. Bu politika, Eskişehir Büyükşehir Belediyesi’ne ait en çok enerji harcayan binalar için bir veritabanı oluşturulması ve stratejik olarak iyileştirmelerin planlanmasının yolunu açtı. İlk önce: şehrin merkez otobüs terminalinin enerji etütü gerçekleştirildi.

3. Teknik Eğitimler: Eskişehir Büyükşehir Belediyesi, enerji verimliliği uygulamalarının yaratacağı ekonomik fırsatların iyi değerlendirilebilmesi için mimarların, mühendislerin ve belediye teknik personelinin mesleki kapasitesinin güçlendirilmesine önem verdi. Danfoss, Siemens, Philips, TURSEFF ve ÇEDBİK gibi BEA platformu yerel paydaşları ile işbirliği içinde, akıllı şehirler, enerji tasarruflu aydınlatma, yeşil binalar, enerji yönetimi ve bölgesel ısıtma gibi çeşitli konuları içeren eğitim çalışmaları düzenledi.

4. Kamu Farkındalığının Artırılması: Enerji verimli binalara olan talebin artması enerji verimliliği politikalarına uyumu artırdığı gibi daha yüksek politika hedefleri belirlemeye de fırsat verir. Bu nedenle Eskişehir, enerji etkin binalara talep oluşturmak ve davranış değişikliğini teşvik etmek için halkı bilinçlendirme kampanyası başlattı.

Bu kampanya, televizyon spotlarını, reklam panolarını ve enerji verimliliği ipuçlarını içeren bir web sitesini içeriyor. Eskişehir, ayrıca 500 çocuğun enerji verimliliği temalı oyun oynayabileceği ve kendi evlerinde daha sürdürülebilir olmayı öğrenebileceği bir gençlik festivaline ev sahipliği yaptı.

Belirlenen öncelikler doğrultusunda sürekli ilerleme sağlamak ve de enerji verimli binaları gözeten enerji master planı hazırlayabilmek için, şehir, büyük olasılıkla özel bir Belediye Enerji Yönetimi Biriminin de göz önünde bulundurulduğu bir enerji yönetimi planı tasarlıyor.

Eskişehir’deki bina verimliliği faaliyetleri ulusal eylemlerin ilerlemesine de katkı sağlıyor.

Ayrıca, Eskişehir 2023 yılına kadar binalarda ve diğer sektörlerde enerji verimliliği konusunda ulusal hedefleri belirleyen Türkiye’nin Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı’nın uygulanmasında öncü şehirlerden biridir.

Ulusal plan, kamu binaları için enerji tasarrufu hedefleri belirlemeyi, yenilenebilir enerji kullanımını artırmayı ve neredeyse sıfır enerjili binalar oluşturmayı hedefliyor.

Eskişehir’in hedefleri bazı durumlarda ulusal hedeflerin de ötesine geçiyor.

Eskişehir’in girişimleri, Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı’nın hayata geçirilmesine ek olarak, diğer şehirlere de nasıl ulusal plan doğrultusunda kendi  eylemlerini belirleyebilecekleri konusunda örnek teşkil ediyor.

Daha İyi Binalar, Daha İyi İklim

Günümüzde teknoloji, mimarlık, inşaat ve bilgisayar çözümleri  alanındaki gelişmeler sayesinde, enerji verimliliği tek başına, küresel iklim hedeflerine ulaşmak için gerekli olan küresel emisyon azaltımlarının% 40’ından fazlasına katkıda bulunabilir.

Eksik olan, ulusal ve yerel yönetimler arasındaki iddialı ve senkronize politikalardır.

İklim konusunda proaktif olan ulusal hükümetler bile binalar konusunda kör noktaya sahip olma eğilimindeyken, yerel yönetimler potansiyellerini gerçekleştirmede genellikle teknik ve finansal kapasitelere sahip değiller.

Eskişehir, özel sektör, sivil toplum ve diğer paydaşlar ile birlikte çalışarak yerel yönetimlerin bu sorunun çözülmesine nasıl katkı sağlayabileceğini gösteriyor.

* Bu yazının orijinali Meltem Bayraktar & Emma Stewart tarafından kaleme alınmış olup 28 Haziran tarihinde WRI Insights’ta yayınlanmıştır. 

Etkinliğe parkın amfi tiyatro alanında şehrin temizlik görevlilerinden oluşan ve geridönüştürülmüş materyallerle müzik yapan EkoShow Ritm Grubu’nun atık ve geri dönüşüm malzemelerine dikkat çeken gösterisi ile başlandı.

Çevre konulu müzik ve dansların ardından stantlara gelen çeşitli yaş gruplarındaki çocukların Eskişehir Büyükşehir Belediyesi BEA çalışma grubunun tasarladığı ‘Enerjik Sek Sek’, ‘Enerji Çarkı’ ve ‘Enerjini Koru’ oyunları ile eğlenerek öğrenmeleri sağlandı.

Oyun oynayan her çocuğa motivasyon sağlaması ve öğrenilen bilgilerin hatırlanabilir olması adına, BEA Eskişehir proje politikası olarak belirlenen “yeni yapılacak binaların en az B ve üzeri enerji kimlik belgesine sahip olması” temasını içeren bez çanta, arkadaşları ile oynayabilmeleri ve yaygınlaştırılması için Enerji Çarkı oyununun taşınabilir formatı ve tohumlu kalem verildi.

Enerjik Sek Sek

Oyundan önce çocuğa enerji verimliliği, enerji etkiletleri, binalar ve cihaz verimlilikleri hakkında temel bilgiler verildikten sonra çocuklar yenilenen formattaki seksek oyununa başlıyor. En düşük enerji sınıfı olan D’den oyuna başlayan çocuk A+++’a ulaşınca kazanmış oluyor.

• Çift Cam
• Taş Yünü
• Yeşil Çatı
• Strafor
• Güneş Paneli
• LED Ampul

Enerjini Koru

Zarla oynanan bu oyunda çocuklar attığı zarın sayısı kadar ilerleyerek 56 basamaktan oluşan oyunu bitirmeye çalışıyor. Ancak geldiği kısımda enerji verimli bir yazı yazıyorsa daha ilerdeki bir basamağa atlayabiliyor (enerji tasarruflu ampul kullanmak gibi), ya da tam tersi durumda (televizyonu düğmesinden değil kumandasından kapatmak gibi) birkaç basamak geri gidiyor. Bazı basamaklarda çocuklara sorular sorulup, soruya göre doğru bilgi verilirken bazı basamaklar da şarkı söyle gibi oyunu daha eğlenceli hale getiriyor.

Enerji Kahramanı

Binalarda enerji sınıflarına dikkat çeken bir kahraman karakter yaratıldı. Maskotun ayakları en düşük enerji sınıfını temsil ederken baş kısmı ise en yüksek enerji sınıfını temsil ediyordu. Çocuklar karton kahramanla fotoğraf çektirirken aynı zamanda kendilerine yetkililer tarafından binaların enerji sınıfları hakkında açıklayıcı bilgiler verildi.

Eskişehir Büyükşehir Belediyesi BEA çalışma grubunun tasarladığı bu oyunlara çocukların gösterdiği ilgi ile oyun aracılığıyla bilgi edinmelerinin ne kadar etkili ve hızlı olduğu bir kez daha gözler önüne serildi. Geleceğin çocukların elinde olduğu göz önüne alınırsa bu gibi etkinliklerin artırılarak çocuklara dünya, doğa, çevre, enerji vb. konulara dair bilgi aktarılması gerekiyor.

BEA Eskişehir Projesi

Building Efficiency Accelerator (BEA), şehirlerde bina verimliliğini artırmak amacıyla yerel yönetimlere destek sağlayan küresel bir işbirliği platformudur. Kamu sektörü, özel sektör, STK ve uluslararası kuruluşları bir araya getiren BEA binalarda enerji verimliliği çalışmalarını ivmelendirerek herkes için daha sağlıklı ve yaşanabilir şehirler hedefler.

Eskişehir, kapsamlı teknik destek alacak şehir olarak seçilerek Haziran 2016 yılında küresel BEA Ağı’na dahil olmuştur. Eskişehir Büyükşehir Belediyesi lider şehir kurumu olarak proje teknik danışmanı WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler ile birlikte strateji geliştirme, tasarım ve uygulama alanlarında iş birliği yapmaktadır.

Dünya Çevre Haftası’nda gençlerle gerçekleştirilen etkinlik gibi bilinçlendirme çalışmalarının dışında, BEA Eskişehir projesi şu amaçları hedeflemektedir;

• Bundan sonra Eskişehir’de yapılacak binaların B sınıfı ve üstü seviyede inşa edilmesini sağlayacak bir politika mekanizması kurmak
• Proje için bir teşvik mekanizması kurmak, geliştirmek ve yaymak
• Mimar ve mühendisler için eğitim programları ve seminerleri düzenlemek
• Bina Enerji Verimliliği’ni destekleyecek yerel finansal yapılar oluşturmak
• Binalarda Enerji Verimliliği’ni denetleyecek mekanizmalar kurmak ve işlerliliğini sağlamak
• İyi bir örnek olması açısından pilot bir bina inşa etmek

Bu hedeflerin dışında, projede önümüzdeki günlerde üniversite öğrencileriyle bina verimliliği, bina dizaynı, sürdürülebilir şehirler ve örnekleri üzerine bilgilendirici bir belgesel haftası düzenlenmesi planlanmaktadır.

Ayrıca Eskişehir Büyükşehir Belediyesi kendi websitesinde Binalarda Verimliliği üzerine yeni bir sayfa açma çalışmasındadır. Bu sayfa iklim değişikliği, tasarruf için ipuçları, enerji performans sertifikaları ve bunlar üzerine olan düzenlemeler, BEA Eskişehir ve BEA ağı hakkında içerik, ve şehirde şimdiye kadar bu kapsamda gerçekleştirilen çalışmalar üzerine bilgi verecektir.