Bu bağlamda, Gaziantep ve Konya şehirleri, Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (ZCBA) Projesi’nin Türkiye’deki öncüleri olarak ortaya çıkmış ve ulusal vizyonla uyumlu kapsamlı eylem planlarını geliştirmişlerdir. Bu eylem planları, Türkiye’nin sürdürülebilir ve düşük karbonlu bir geleceğe doğru yolculuğunda hayati bir öneme sahiptir.

ZCBA – Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı Projesi

Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (ZCBA) Projesi, WRI Ross Center for Sustainable Cities’in Enerji Programı bünyesindeki Binalar Girişimi’nin önemli bir adımıdır. 2021 yılında başlatılan proje, Türkiye ve Kolombiya’nın ana faydalanıcıları olarak, bina sektörünün karbonsuzlaştırılması için ulusal yol haritaları geliştirmeyi amaçlamaktadır. Global Çevre Fonu (GEF) ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından desteklenen ZCBA, aynı zamanda pilot şehirlerde yerel bina sektörü karbonsuzlaştırma eylem planlarının oluşturulmasını amaçlamaktadır. Gaziantep ve Konya, Türkiye’nin çabalarına öncülük ederek, ulusal çapta yürütülen sürdürülebilir bina uygulamaları iki lider şehir olarak yerel eylem planlarını yayımlamışlardır.

Sera Gazı Emisyonlarını Azaltmanın En Etkili Yolu: Bina Verimliliği Yatırımları

Sıfır Karbon Binalar, enerji verimliliği oldukça yüksek, kalan enerji ihtiyacını yerinde yenilenebilir kaynaklardan veya yenilenebilir enerji santrallerinden sağlayan, yaşam döngüsüne ait operasyonel ve gömülü karbon emisyonları en aza indirgenmiş, ortadan kaldırılması mümkün olmayan emisyonların ise karbon dengeleme ile sıfırlandığı binalar olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca, Sıfır Karbon Binaların iklim değişikliğine dirençli olması da önemlidir [2]. Bu binalar, kullanıcılarına daha iyi iç hava kalitesi, daha konforlu yaşam ve çalışma alanları ve daha düşük enerji faturaları gibi başka faydalar da sağlarlar. Günümüzde Sıfır Karbon Binaları hayata geçirecek mimari tasarımlar, inşaat uygulamaları, yapı malzemeleri ve teknolojiler mevcuttur.

Binalar aynı zamanda, iklim değişikliğine karşı mevcut olan en uygun maliyetli emisyon azaltım çözümüdür. Binalarda verimliliğe yapılan her yatırım, enerji tedariği maliyetlerinde yaklaşık 2 katı tasarruf sağlamaktadır. Barındırdığı potansiyele rağmen, bina sektöründe ekonomik uygulanabilirliği olan küresel enerji tasarruflarının %80’i henüz kullanılmamıştır. Karbon emisyonu azaltma ve iklim direnci hedeflerine ulaşmak için, küresel bina stoğunun 2050 yılına kadar net sıfır karbona ulaşması gerekmektedir [3].

Fotoğraf: Gaziantep Büyükşehir Belediyesi

Fotoğraf: Konya Büyükşehir Belediyesi

Tüm Yaşam Döngüsü Yaklaşımı: Operasyonel ve Gömülü Karbonun Azaltılması

Bir binanın tüm yaşam döngüsü boyunca oluşturduğu karbon ayak izi, yapı malzemelerinin üretimi, nakliye süreci, bakım, onarım ve yenileme işlemleri, binanın kullanımı sırasındaki enerji ve su tüketimi, yıkım süreci, yapı malzemelerinin geri dönüşümü ve ayrıştırılması gibi tüm emisyonları içermektedir.

Yapı malzemelerinin çıkarılmasından başlayarak inşaat alanlarına taşınmasına, ardından montaj, onarım, bakım, yenileme işlemlerine ve son olarak ömrü sonunda bertaraf edilmesine kadar olan süreçlerde harcanan enerji, gömülü enerji olarak adlandırılır. Bu süreçler sırasında salınan toplam karbon miktarı ise gömülü karbon olarak sınıflandırılmaktadır. ‘Gömülü Karbon,’ bir binanın kullanım dönemi boyunca değil, inşası, bakımı ve yıkımı sürecinde meydana gelen emisyonları içerir ve binaların toplam çevresel etkisinin önemli bir bileşenini oluşturur. Kullanım dönemi boyunca meydana gelen “Operasyonel Karbon” emisyonları ise, bir binanın işletme dönemi boyunca ısıtma, soğutma, havalandırma, aydınlatma, su tüketimi ve diğer mekanik ve elektrikli cihazların çalışması için tüketilen enerji kaynaklı sera gazı emisyonlarını ifade etmektedir.

Bina sektörü kaynaklı karbon emisyonlarına bütüncül yaklaşım, küresel ekonominin karbonsuzlaşmasına kuşkusuz önemli ve somut katkılar sağlamaktadır.

Bina Yaşam Döngüsü

Kaynak: Gaziantep Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Gaziantep ve Konya: Türkiye’nin Öncü Pilot Şehirleri

Gaziantep ve Konya, Türkiye’nin iklim girişiminde öncü konumda bulunan pilot şehirleridir. Bu şehirler, sadece kapsamlı Sera Gazı Emisyon Envanter Raporlarını, Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planlarını ve İklim Değişikliği Uyum Eylem Planlarını hayata geçirmiştir. Belediyeler, Başkanlar Akdi (Covenant of Mayors) sözleşmesinin taahhütlü üyeleri olarak, enerji verimliliği, yenilenebilir enerji altyapısı ve yeşil ulaşım ağlarının genişletilmesine yönelik sürekli yatırımlarla karbon emisyonlarını azaltmaya amaçlamaktadır.

Gaziantep Büyükşehir Belediyesi (GBB) tarafından 2018 yılında yayımlanan emisyon envanterine göre, binalardan kaynaklanan karbon emisyonları toplamın %32’sini oluşturmaktadır. Ayrıca, Binalar %49.2’lik bir oranla, Başkanlar Akdi’nde yer alan üç kategoriden (Binalar, Sanayi ve Ulaşım) en yüksek emisyon oranına sahip olan sektördür [4].

2015 Değerlerine Göre Gaziantep Sera Gazı Emisyon Envanteri

Kaynak: Gaziantep Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Konya Büyükşehir Belediyesi (KBB) tarafından 2021 tarihli Sera Gazı Emisyonları Envanter raporuna göre, binalardan kaynaklanan emisyonlar toplamın %28’inden sorumludur. Diğer yandan, imalat sanayi ve inşaat faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonları, bina sektörü ile doğrudan ilişkili bir kategori olarak toplam emisyonların %33’ünü oluşturmaktadır [5].

Bu durum hem Gaziantep’te hem de Konya’da binalardan kaynaklanan sera gazı emisyonlarını azaltma kritik öneme sahip olduğunu göstermektedir.

Kaynaklarına Göre Emisyon Dağılımı

Kaynak: Konya Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Eylem Planlarının Hazırlanması

Gaziantep ve Konya bina sektörlerinin karbonsuzlaştırılması amacıyla önerilen yerel eylemler, literatür araştırması, paydaş analizi, veri toplama ve analiz, modelleme ve projeksiyon çalışmaları, ihtiyaç analizi, eylem tanımlama ve önceliklendirme süreçlerine dayanırken, şehirlerdeki karbonsuzlaşma stratejilerine yönelik kapsamlı bir yaklaşımın sonucu ortaya çıkmıştır.

Eylem Planının Hazırlanma Süreci ve Aşamalar

Kaynak: Konya Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planı

Proje kapsamında yapılan etki analizleri ve bununla birlikte geliştirilen azaltım önlemleri çalışması neticesinde, operasyonel ve gömülü karbon emisyonlarını azaltmayı hedeflerini içeren bir azaltım portföyü oluşturulmuştur. Gaziantep ve Konya’da, belirlenen azaltım portföyünün uygulanması ile ortaya çıkan projeksiyonlara göre 2023’ten 2053’e kadar emisyonlarda yaklaşık %28 oranında, ayrıca 2053 yılında yaklaşık %47’lik bir azaltım sağlamanın mümkün olduğu görülmektedir.

Amaçlar, Hedefler ve Dönüştürücü Eylemler

Gaziantep ve Konya Bina Sektörü Karbonsuzlaştırma Eylem Planları, bina sektörünü sürdürülebilir ve düşük karbonlu bir geleceğe taşımayı amaçlayan iddialı hedefler ve amaçlar ortaya koymaktadır. Bunlar arasında binaların tüm yaşam döngüsü boyunca operasyonel ve gömülü karbon emisyonlarında önemli azaltımlar, yenilenebilir enerji kullanımının ve elektrifikasyonun artırılması, ve tüm bina tiplerinde enerji verimliliği önlemlerinin uygulanması yer almaktadır. Proje için geliştirilen dönüştürücü eylemler, bina malzemeleri ve inşaat tekniklerinde yeniliklere, yeşil bina uygulamalarına teşviklere, sürdürülebilir kentsel planlamanın finanse edilmesi ve desteklenmesi için kamu-özel ortaklıklarının teşvik edilmesine vurgu yapmaktadır. Planlar ayrıca, bina sektörü paydaşlarının teknik kapasitesinin stratejik olarak artırılmasını da teşvik etmektedir.

Gaziantep ve Konya bina sektörleri için 100’den fazla eylem geliştirilmiş ve bu eylemlere “Bina Malzemeleri”, “Mevcut Binalar”, “Yeni Binalar” ve “Kentsel Planlama ve Dayanıklılık” olmak üzere dört ana başlık altında yer verilmiştir. Her başlık, “politika” kategorisi altında eylemler içerirken, “finans,” “teknoloji” ve “teknik kapasite ve farkındalık” kategorileri altında destekleyici eylemler sunulmaktadır.

“Toplumsal Cinsiyet Eşitliği” ve “Paydaşlar ve Kurumsal Düzenleme”, eylem alanlarında yatay konular olarak yer almaktadır. Planlar, çeşitli eylemler aracılığıyla sektörde toplumsal cinsiyet eşitliğini savunmaktadır. Bunlar arasında işe alımda çeşitliliği teşvik etmek, eşit ücret ve yan hak sağlamak, kapsamlı eğitim ve mesleki gelişim programları sunmak ve tüm cinsiyetlerin kurum ve kuruluşlar genelinde aktif katılımını kolaylaştırmak yer alır. Ayrıca, eylem planlarında kadın sahipli işletmelerin desteklenmesi ve hem toplumsal cinsiyet hem de sosyal eşitliği savunan kurumlarla iş birlikleri yapılması önerilmektedir. Bu öneriler, bina sektöründe toplumsal cinsiyet meselelerini ele alan bütünsel bir yaklaşımı temsil eder ve daha kapsayıcı ve adil bir endüstriye katkıda bulunur.

Eylem Planlarının Hayata Geçirilmesi

Gaziantep ve Konya’daki için geliştirilen eylem planlarının başarılı bir şekilde hayata geçirilmesi yüksek enerji tüketen bina sektörünün karbonsuzlaştırılması ve iklim hedeflerine ulaşılabilmesi için son derece önemlidir.

Eylemlerin etkili bir şekilde uygulanması ve bina sektörünün karbonsuzlaştırılması için bazı temel adımların atılması gerekmektedir:

• Belediyelerde koordinasyon ekibi kurulması,
• Eylem Planının izlenmesi ve periyodik olarak raporlanması,
• Kapsamlı bir bina envanteri oluşturulması,
• İlk iki yıl içinde teknik kapasiteyi artıracak eylemlere öncelik verilmesi,
• Ulusal ve uluslararası finans kuruluşları ile iş birliği yapılması,
• Eylemlerin dönüştürücü etkisini hızlandırmak için projeler geliştirilmesi ve pilot çalışmalar yapılması.

Bina sektörünün karbonsuzlaştırılması, tüm paydaşların rollerine, sorumluluklarına ve kurulacak iş birlikleriyle doğrudan ilişkilidir. Bu çalışma, Gaziantep ve Konya başta olmak üzere Türkiye genelinde, emisyon azaltma hedeflerine ulaşılmasında yüksek önem taşımaktadır.

Pilot Projeler

Eylem Planları, iki dikkat çekici pilot proje önerisini içermektedir. Gaziantep’te, 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından, depremden etkilenen bölgelerde bina stokunun dirençli bir şekilde yenilenmesine odaklanan kentsel ölçekte bir dönüşüm projesi önerilmektedir. Sazgın Mahallesi’ndeki bu pilot proje, toplumsal eşitsizlikleri ele alarak ve sosyoekonomik gelişimi teşvik ederek, dayanıklı, enerji verimli, çevre dostu ve afetlere karşı dirençli bir kentsel modeli sürdürülebilir bir şekilde kurmayı hedeflemektedir.

Gaziantep Sazgın Mahallesi Arazi Kullanım Aşamaları

Kaynak: Gaziantep Büyükşehir Belediyesi

Konya’da ise “Yeşil Sertifikalı Konya Şehir Kütüphanesi Projesi”, yeni veya yenilenen kamu binaları için bir model olarak düşünülmektedir. Binalar ve Yerleşmeler için Yeşil Sertifika Ulusal Sistemi (YeS-TR) ile uyumlu bu girişim, sürdürülebilir bina uygulamalarını ve yeşil standartlara uyumu sergilerken, bina sektörü yerel aktörlerinin kapasitesini artıracak ve sektörde farkındalık yaratacak bir çalışma olacaktır.

Konya Şehir Kütüphanesi Tasarım Görselleri

Kaynak: Konya Büyükşehir Belediyesi

Ulusal Yol Haritası ile Bağlantı

Şehir özelinde geliştirilen bu eylem planları, WRI Türkiye’nin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile birlikte hazırladığı “Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası”nın yerelde tamamlayıcısı niteliğindedir. Bu durum, yerel eylemleri ulusal hedeflerle uyumlu hale getiren stratejik bir yaklaşımı sergilemektedir. Bu belgeler arasındaki sinerji, Türkiye’nin bütünleşik ve etkili bir karbonsuzlaşma vizyonuna olan bağlılığını vurgularken ve sürdürülebilir kentsel gelişime katkıda bulunan önemli bir rolü olduğunu kanıtlamaktadır.

Sonuç

Gaziantep ve Konya bina sektörleri için hazırlanan karbonsuzlaşma eylem planları, yerel birer girişimden daha fazlasıdır. Bu belgeler, Türkiye bina sektörünün sürdürülebilir dönüşümünde ve ilgili iklim politikalarında öncü niteliği taşımaktadır. Bu eylem planları, ulusal yol haritası belgesiyle birlikte, diğer ülkelere ve şehirlere yol gösteren bir model sunarken, yerel ve ulusal politikaların “Sıfır Karbon Binalar” hedefine ulaşmak için ne denli kritik bir öneme sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

[1]          International Energy Agency, 01 02 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://www.iea.org/topics/buildings .

[2]          International Energy Agency, «All countries targeted for zero-carbon-ready codes for new buildings by 2030,» 1 10 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://www.iea.org/reports/all-countries-targeted-for-zero-carbon-ready-codes-for-new-buildings-by-2030-2.

[3]          WRI, «Accelerating Building Efficiency: Eight Actions for Urban Leaders,» Washington DC., 2016.

[4]          Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, «Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planı,» 2018.

[5]          Konya Büyükşehir Belediyesi, «Konya İli Sera Gazı Emisyon Envanteri Raporu,» Konya Büyükşehir Belediyesi, Konya, 2021.

EV şarj yolu nasıl çalışır?

Kablosuz Elektrikli Yol Sistemi (ERS) olarak da bilinen EV şarj yolu, yolun altına gömülü ve elektrik şebekesine bağlı bakır bobinlerden oluşuyor. EV’ler, yol boyunca hareket halindeyken sürekli olarak şarj olmaları için bir alıcı ile donatılmıştır. Hareket halindeyken şarj etme, sürücüler için menzil endişesini azaltarak ve pillerin daha küçük olabileceği, alanı artırabileceği ve kritik ham maddelere olan ihtiyacı azaltabileceği anlamına geliyor. Kısaca elektrikli araçların yaygınlaşmasının önündeki birçok teknolojik bariyer tek bir inovasyon ile aşılabiliyor. Ayrıca donatı yol altyapısı üzerinde görsel bir etki olmaksızın bir gecede bir mile kadar döşenebiliyor.

Elektrikli yol sistemi, Trondheim’ın toplu taşımasında devrim yaratacak

Elektrikli yol sistemi, Trondheim’daki bir otobüs deposunun yakınındaki bir yol şeridine döşenecek ve yerel bölgedeki otobüslere kablosuz olarak güç sağlanmasına yardımcı olacak. Teknoloji, otobüs üreticisi AtB AS’nin, 2029 yılına kadar şehirde otobüsler, kamyonlar ve taksiler için tamamen elektrikli bir yolu tamamlama hedefiyle pil paketlerinin boyutunun küçültülmesini sağlayacak.

Elektrikli yollar iklim hedeflerini yönlendirecek

Fransa Ulaştırma Bakanlığı tarafından yakın zamanda yapılan bir araştırma, elektrikli karayolu sisteminin geniş ölçekte kullanılması durumunda yük taşımacılığından kaynaklanan emisyonları dizele kıyasla %86 oranında azaltabileceği sonucuna vardı. Çalışma ayrıca, 2030 yılına kadar 5.000 km ve 2035 yılına kadar yaklaşık 9.000 km boyunca EV şarj yol sistemleri kurma planını önererek Fransa’nın iklim hedeflerine ulaşma konusundaki iddialı planlarını vurguladı.

Türkiye’nin kentleşme oranı 1990 yılında %53 iken 2022 yılında %93’e yükselmiştir [1] ve bunun sonucunda şehirlerdeki yeni konut ve ticari bina sayısı hızla artmaktadır. Aynı zamanda bina sektörü Türkiye’de en fazla enerji tüketen sektörler arasında yer almaktadır; ısıtma, soğutma, havalandırma ve aydınlatma tek başına Türkiye’deki nihai enerji tüketiminin üçte birinden fazlasını oluşturmaktadır. [2] Bina sektörünün büyüklüğü ve enerji yoğunluğu göz önüne alındığında, bina verimliliği Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon hedefinin başarılmasında önemli bir yere sahiptir. Türkiye, 2022 yılında Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği’ni güncelleyerek yeni binalar için Neredeyse Sıfır Enerjili Binalar (NSEB) zorunluluğu getirdi. Yürütülen çalışmaların başarıya ulaşması için, teşvik mekanizmaları, denetimler ve finansman araçları ile desteklenmesi gerekmektedir.

Küresel Çevre Fonu (GEF) tarafından finanse edilen, Dünya Kaynakları Enstitüsü (WRI) ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından yürütülen Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (ZCBA- Zero Carbon Building Accelerator) projesi, Türkiye ve Kolombiya’ya bina sektörünün karbonsuzlaştırılması için uzun vadeli ulusal yol haritalarını ve her ülkede uyumlu şehir eylem planları geliştirmek ve uygulamak için iki yıl süreli teknik destek sağlamaktadır. Türkiye’de ulusal katılım, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler tarafından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile ortaklaşa yürütülmektedir. ZCBA projesinin 2021’de başlamasından bu yana, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler ilk paydaş çalıştayını düzenlemiş, temel değerlendirme raporu hazırlamış, paydaş girdileriyle boşluk analizini gerçekleştirmiş, sonuçları analiz etmiş ve önerileri karar vericiler ile paylaşmıştır. Proje hakkındaki bu güncelleme notu, WRI Türkiye’nin bina ve inşaat sektörlerindeki paydaşlarını bir boşluk analizi ve politika önerileri üretmek için nasıl bir araya getirdiğini göstermektedir.

Türkiye’de Sıfır Karbon Binalar İçin Politika Önerilerine Giden Yol

Kaynak: WRI yazarları.

Paydaş haritası

Nisan 2021’de WRI Türkiye, ZCBA projesi için veri toplamanın ilk adımı olarak bir paydaş haritası çalışması gerçekleştirdi. Doğrudan erişim ve kapsamlı bir literatür taraması yoluyla WRI Türkiye, sıfır karbon binalara pazar geçişini etkileyecek veya bundan etkilenecek olan paydaş sektörleri içerecek şekilde mevcut iletişim ağını genişletmiştir. WRI Türkiye, bina yaşam döngüsü boyunca 14 çalışma alanına giren 219 kurum, şirket ve kuruluşun bir listesini oluşturmuştur. , bu paydaşların sektörlere göre dağılımını göstermektedir.

Şekil 1: Paydaş haritasının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

Paydaş çalıştayı

Haziran 2021’de proje, ilgili paydaşlara projenin hedefini ve kapsamını tanıtmak için bir başlangıç toplantısının yanı sıra proje tasarımı ve ilk öneriler hakkında paydaş görüşlerini içeren etkileşimli bir oturum düzenlemiştir. Çalıştaya, gösterildiği gibi, 14 çalışma alanından yüz altmış paydaş katılmıştır. Türkiye genelinde 16 ilden yetkililerin katılımıyla temsil edilen, en büyük sektörleri oluşturan yerel yönetim temsilcileri ve araştırma kurumları, Türk belediyelerinin sıfır karbon binalarla ilgilenme ve bu binalar hakkında bilgi edinme merakını gözler önüne sermiştir. İki interaktif oturumda katılımcılar, Türkiye bağlamında Sıfır Karbon Binaları (ZCB’ler) tanımlamış, yüksek verimli binaların uygulanmasında karşılaştıkları engelleri paylaşmış, yol haritasında önceliklendirilecek eylemleri önermiş ve ZCBA’yı destekleme taahhüdünde bulunmuşlardır.

Şekil 2: Çalıştay katılımcılarının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

Temel değerlendirme raporu

Bina ve inşaat sektörlerinin bugün nerede durduğunu anlamak, geleceğin bina endüstrisini tasarlamada ve Türkiye için uzun vadeli sıfır karbon vizyonu oluşturmada önemli bir adımdır. Temel değerlendirme raporu, inşaat sektörüne yönelik mevcut politika, program, strateji, öncelik ve uygulamalar incelenerek Türkiye’deki inşaat sektörünün durumunu belirlemek amacıyla yapılmıştır. Temel değerlendirme, Türkiye’nin sıfır karbon bina ulusal yol haritası ve Konya ve Gaziantep’teki ilgili şehir eylem planları için bir başlangıç noktası işlevi görmüştür.

Uzman görüşlerinin toplanması

Paydaş çalıştayından elde edilen girdiler, temaları analiz etmek ve paydaş anketi için bir metodoloji oluşturmak amacıyla temel değerlendirme raporunun bulgularıyla birlikte değerlendirilmiştir. Bu metodoloji özetlenmiştir. Değerlendirme alanları, kentsel planlama, yeni binalar, mevcut binalar, yapı işleri, cihazlar ve sistemler, malzemeler, dirençlilik ve temiz enerji dahil olmak üzere Binalar ve İnşaat için Küresel İttifak (GlobalABC)’ın sekiz temasıyla uyumludur. Bu temalar, paydaşların Türkiye’de sıfır karbon binalara ulaşmada gördükleri temel zorlukları belirlemenin temelini oluşturmuştur. Kategoriler, bu zorlukların Sıfır Kar Yol Haritası için GlobalABC standart uygulamasıyla ele alınabileceği yöntemlerdir.

Anket, Türkiye’deki bina sektörü ekosistemini temsil eden kapsamlı bir paydaş grubunu hedeflemiştir. Paydaşlar arasında ulusal ve yerel yönetim yetkilileri, kamu hizmeti sağlayıcıları, özel sektör ve sivil toplum yer almıştır. Anket, bir ZCB tanımlamanın bileşenleri, sıfır karbon binaların uygulanmasının önündeki engeller, ilgili kamu politikalarına ilişkin görüşler ve çözüm önerileri hakkında sorulan 10 teknik sorudan oluşmaktadır. Paydaş yanıtları, net sıfır karbon binalara ulaşmak için boşlukları belirlemiş ve bunları kapatmak için olası araçlara/çözümlere işaret etmiştir. Anket 219 kuruluşa dağıtılmış ve 81 paydaş katılarak görüş bildirmiştir. Ankete katılanların dağılımı gösterilmiştir.

Şekil 3: Anket katılımcılarının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

Anketin ardından, Türkiye’deki bina sektörü hakkında kritik görüşlere sahip olduğu belirlenen 22 önemli paydaş ile bire bir görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmelerde, Türkiye’de sıfır karbon piyasası dönüşümü için zorlukları, mevcut boşlukları ve potansiyel çözümleri daha ayrıntılı incelemek için yarı yapılandırılmış bir format uygulanmıştır.

Şekil 4: Birebir görüşme katılımcılarının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

WRI Türkiye, Türkiye’deki bina ve inşaat sektörlerinin mevcut durumuna ilişkin bir rapor oluşturmak için ilk çalıştay, temel değerlendirme raporu, anketler ve bire bir görüşmelerden elde edilen verileri derlemiş, sentezlemiş ve analiz etmiştir. Tüm bu çalışmalar doğrultusunda da politika taslak önerileri geliştirilmiştir. Nihai rapor, Türkiye’de sıfır karbon binalara geçişi gerçekleştirmenin önündeki yedi ana engeli belirleyerek bu engellerin üstesinden gelmek için önerilen eylemleri ayrıntılı olarak özetleyecektir. Çalıştay, anket ve mülakat katılımcıları tarafından en çok önceliklendirilen öneriler, Türkiye’nin dikkat çekici ve gerçekçi bir Sıfır Karbon Bina Yol Haritası hazırlama çabalarını destekleyecek kısa (2030), orta (2040) ve uzun vadeli (2050) dönüştürücü eylemler olarak tanımlanacaktır.

* Sıfır Karbon Bina Yol Haritası kapsamındaki eylemlere bir sonraki kapsamlı yazımızda yer verilecektir.

Yazının orijinali için: https://www.wri.org/update/stakeholder-engagement-underpins-bold-roadmap-zero-carbon-buildings-turkiye

[1]TÜİK, «Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2021,» 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2021-45500

[2] Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, «İstatistikler-Denge Tablolari,» 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://enerji.gov.tr/enerji-isleri-genel-mudurlugu-denge-tablolari. [Erişildi: 01 2 2022]

Dünya Kaynakları Enstitüsü’nün (WRI) her yıl dünyayı derinlemesine etkileme potansiyeline sahip, yakından takip edilmesi gereken kritik gelişmeleri paylaştığı ‘Stories to Watch 2022’da (2022’de Takip Edilmesi Gereken Gelişmeler) bu yıl altı başlığı öne çıktı.

Peki Türkiye’yi de ilgilendiren ve küresel ölçekte takip etmemiz gereken altı başlık ne?

• Liderler, net sıfır taahhütlerini yerine getirmek için harekete geçecek mi?

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) Ağustos 2021’de yayınladığı rapor, 20 yıl içerisinde, dünyanın, maksimum 1,5 derecelik (C) ısınma hedefini tutturamayacağını gösteriyor. Rapora göre, iklim değişikliğinin etkilerini önlemek için şart olan 1,5 derece hedefine ulaşmak için çok daha hızlı ve iddialı hareket etmeliyiz.

Net sıfır karbon emisyonu hedefleri de tam burada devreye giriyor. Birkaç yıldır çeşitli ülke ve şehirlerden ve artık özel sektörden net sıfır karbon emisyona dair açılımlar duyuyoruz. Kasımda düzenlenen BM İklim Değişikliği Konferansı’nda (COP26) da 81 ülkeden yüzlerce şirket ve binlerce şehir net sıfır taahhütlerini duyurdu. 2053’e kadar net sıfıra ulaşma taahhüdüyle Türkiye de bu ülkeler arasında.

Hedef koymak önemli, ama daha önemlisi hedefi yakalayabilmek. 2022 boyunca da bu net sıfır hedeflerini destekleyecek eylemler hayata geçti mi takip etmek gerek. Örneğin küresel sera gazı salımlarının yüzde 75’inden sorumlu G20 ülkeleri COP27 öncesi neler yapacak? Finansal kuruluşlar fosil yakıtlara finansman sağlamaya devam edecek mi? ‘Yeşil Kalkınma Yolu’ndaki Türkiye, net sıfır karbona giden yolda bir basamak olan ‘İklim Dostu Karbon Nötr Şehirler Projesi’ni başlatabilecek mi?

• Kömürden yenilenebilir enerjiye yumuşak ve adil bir geçiş sağlanabilecek mi?

Net sıfır hedefine giderken en kritik noktalardan biri de enerjide kömüre bağımlılık. Küresel CO2 salımlarında, yüzde 42 ile en büyük pay kömürde. “Kömür kullanmayı bırakalım” demek ise, söylemesi kadar kolay değil. Ama imkansız hiç değil!

Başta elektrik olmak üzere, küresel enerjinin yüzde 25’i kömüre bağlı. Bir yandan da hala neredeyse 760 milyon insan elektriğe erişim sıkıntısı içinde. Öte yandan 7 milyar kişi kömür sektöründen geçimini sağlıyor. Dolayısıyla temiz enerjiye geçişte bu insanlara destek verilmediği takdirde yeni iş bulmaları zor olabilir.

Kasım 2021’de yayınlanan ’Karbon Nötr Türkiye Yolunda İlk Adım: Kömürden Çıkış 2030‘ raporuna göre, 2021 Eylül sonu itibarıyla Türkiye’de 68 kömürlü termik santrali işletiliyor. Kömürlü termik santral kurulu gücü bakımından da dünyada 15. sıradayız. Ve TEİAŞ’a (Türkiye Elektrik İletim A.Ş.) göre, toplam elektrik üretiminde kömür kaynaklı elektrik üretiminin payı 2020’de yüzde 34,9seviyesine ulaştı. İstihdam açısından da Afşin-Elbistan, Zonguldak-Bartın, Yatağan, Milas, Soma gibi kömür bölgeleri, kömür madenciliği ve termik santrale dayalı yerel ekonomiler haline geldi.

2022’de COP26’da temiz enerjiye geçiş taahhüdünde bulunan 39 ülke kömür finansmanını sonlandırmak için adım atacak mı? Maalesef anlaşmaya imza atanlar arasında Türkiye yok. Ancak net sıfır taahhütlerini gerçekleştirmek için Türkiye’nin hiç vakit kaybetmeden, ancak geçimini kömürden sağlayanları da mağdur etmeden, yumuşak ve adil bir geçiş yapması şart.

• Karar alma ve finans alanındaki değişiklikler iklim adaletini sağlayabilecek mi?

İklim değişikliği tüm gezegeni ilgilendirse de krizden herkes eşit derecede etkilenmiyor. Hatta ülkeler, emisyonlarıyla doğru orantılı olarak bile iklim değişikliğinden etkilenmiyor. Ekonomik açıdan zayıf ve küresel emisyonlarda çok az payı olan ülkeler bu krizin etkilerini en ağır yaşayanlardan.

İklim adaleti de bu eşitsizlikle ilgili şu soruları ortaya koyuyor: Etkilenen kim? Sorumlu kim? Kaynaklar kimde? Güç kimde?

İklim adaletine ilişkin farkındalık giderek artsa da, kaynak ayırma ve karar verme süreçleri geriden geliyor. Peki 2022’de, iklim adaletinde vites değişikliği olacak mı? Örneğin yerelde geliştirilen uyum çalışmaları ile ekosistemin yeniden inşa edilmesine ve iklim değişikliğinin sebep olduğu kaybın finansmanına öncelik verilebilir mi?

• 2022 yılı ormansızlaşma konusundaki gidişatı tersine çevirebilecek mi?

COP26’daki ormansızlaşmanın önlenmesine ilişkin bugüne kadarki en büyük taahhütle, 2021 ormanlarımız için bir dönüm yılı oldu. Türkiye dahi 141 ülke, 2030’a kadar ormanlarla ilgili olumsuz gidişatı tersine çevirmeyi taahhüt etti. Ayrıca, ormanların korunup yeniden oluşturulması için ülkeler ve vakıflar 19.2 milyar dolar ayırma, finansal kuruluşlar da portföylerinden ormansızlaştırma çalışmalarını kaldırma sözü verdi.

Öte yandan 2021’de tropik bölgelerde 12.2 milyon hektar orman örtüsü kayboldu, yani dünyadaki üç ana tropik ormandan artık sadece bir tanesinin karbon yutağı işlevi kaldı. Türkiye’deki orman yangınları açısından değerlendirdiğimizde de tablo karanlık. 2008-2020 arasında Türkiye’de her yıl ortalama yaklaşık 21 bin hektarlık alan yanarken, 2021’de sadece Ocak-Ağustos ayları arasında yaklaşık 178 bin hektarlık kül oldu.

Tek başına taahhüt yetmiyor. Ormansızlaştırmayla ilişkili emtia piyasaları İvedilikle kapatılmalı, şirketler tedarik zincirlerinden ormansızlaştırmayı gerektiren faaliyetleri çıkartmalı. Ayrıca ülkeler de ormansızlaştırmama taahhütlerini gerçek politikalara dönüştürmeli. Son olarak da orman projelerine yönelik finansal mekanizmalarla ormanlar için fon ayrılmalı.

• Gelecekteki olası salgınları önlemek için liderler bir adım atacak mı?

Salgının hayatımıza girmesiyle tüm dünyanın ’normal’i sarsıldı. Ne var ki insanlığın yaşadığı bu ne ilk ne de son salgın.

Ancak salgın sağlık boyutuyla olduğu kadar çevre boyutuyla da ele alınmalı. Çünkü bulaşıcı hastalıkların yayılmasında bir faktör de ormansızlaşma. Bulaşıcı hastalıkların yüzde 75’i, hayvandan insana patojen geçişiyle gerçekleşiyor. Ormansızlaşmayla doğal yaşam alanını kaybeden vahşi hayvanlar, insanlara daha yakın yaşamaya mecbur kalıyor. Yani ormansızlaşmanın önüne geçmek için ayrılan kaynaklar, aynı zamanda olası salgınların önüne geçmek için önlem.

2022 yılında sağlık ve çevre sektörleri birlikte çalışıp gelecekteki salgınları daha başlamadan önleyebilir. Nitekim bu yıl Mart ve Ağustos’ta, Dünya Sağlık Örgütü’nün düzenleyeceği forumlarda uluslararası pandemi anlaşması taslağı hazırlanacak.

• Ulaştırmayı karbonsuzlaştıracak yöntemler benimsenecek mi?

Elektrikli araçlarda dünyada yoğun bir hareketlenme var. 2021’de elektrikli araç satışları 2020’ye kıyasla neredeyse yüzde 83 daha fazlaydı. Bugün 12 milyon elektrikli araç yollarda, 500’ü aşkın sıfır emisyonlu araç modeli de kataloglarda yerini aldı.

Türkiye’de de elektrikli ve hibrit otomobillerin satışları her yıl bir öncekini katlıyor. TEHAD’ın (Türkiye Elektrikli ve Hibrid Araçlar Derneği) verileri uyarınca, sadece 2021’de 2 bin 849 elektrikli araç, 20 bin 915 de hibrit araç satışı yapıldı.

Ne var ki tüm elektrikli araçlar, mevcuttaki otomobil filosunun sadece yüzde 1’ine denk. Net sıfır emisyon hedefleri için elektrikli araçların payı ciddi şekilde artmalı. Ama burada doğru bir okuma yapmalı. Tek başına araçların elektrikli olması ulaşım sektörünü karbonsuzlaştırmaya yetmez. Nitekim ulaştırma sektörü, enerji sektöründen kaynaklanan CO2 salımının dörtte birinden sorumlu. 1,5 derece hedefi için de ulaştırma sektörü emisyonlarını 2050’ye kadar yüzde 90 oranında azaltmak şart.

Ulaştırma sektörünü karbonsuzlaştırabilmek cesur hamleler gerektiriyor. Tüm araçların elektriklenmesinden tutun da bu araçlar için altyapının ve temiz enerjinin teminine kadar. Ama daha da kritik hamle, otomobili esas alan planlama yaklaşımından uzaklaşmak. Liderler toplu taşıma, yürüme ve bisiklet altyapısını da teşvik ederek daha erişebilir ve kompakt şehirleri önceliklendirmeli.

*Hande Dönmez tarafından kaleme alınan bu yazı 7 Mart 2022 tarihinde YesilHaber.Net‘de yayınlanmıştır. 

Tüm bu içten yanmalı motorları sıfır karbonlu alternatiflerle değiştirmenin getirdiği emisyon tasarrufu gerekli farkı yaratamayabilir de. İklim krizi ile mücadele etmek istiyorsak, motorlu taşıt ulaşımının özellikle de özel taşıtların kullanımın mümkün olduğunca azaltılması gerekiyor. Bir diğer ifade ile, yalnızca elektrikli taşıtlara odaklanan yaklaşım ve tartışmalar, bizi küresel düzeyde sıfır emisyon yarışında yavaşlatıyor.

Bunun nedeni kısmen elektrikli arabaların gerçekten sıfır karbon olmamasıdır. Pilleri için ham madde madenciliği yapmak, bunları üretmek ve çalıştırdıkları elektriği üretmek de emisyona sebep olur.

Ulaşım; yoğun fosil yakıt kullanımı, yollar, havaalanları ve araçların kendisi gibi karbon yoğun altyapıya bağlı olması ve özel taşıt kullanımına bağımlı yaşam tarzlarını içermesi nedeniyle karbondan arındırılması en zor sektörlerden biridir. Kent içi ulaşım kaynaklı emisyonları nispeten hızlı ve potansiyel olarak küresel olarak azaltmanın etkili bir yolu ise motorsuz ulaşım, yani aktif ulaşım olarak tanımladığımız yürüme ve bisiklettir.

Kaynak: Mariana Gil/EMBARQ Brasil

Peki yürüme ve bisikleti kapsayan aktif ulaşım günlük olarak ne kadar karbon tasarrufu sağlayabilir? Genel olarak kent içi ulaşımdan kaynaklanan emisyonları azaltmadaki rolü nedir?

Yapılan son araştırmalar, her seyahat türü içi yaşam döngüsü karşılaştırıldığında, motorlu taşıdın yapımı, yakıt ikmali ile üretimi, üretim süreci ve imha edilerek üretilen karbon salım hesabı yapılarak, bisikletli ulaşımdan kaynaklanan salımların her yolculuk için fosil yakıt kullanımına kıyasla 30 kat daha düşük olduğu ve elektrikli taşıt kullanımına kıyasla da yaklaşık olarak 10 kat daha düşük olduğunu göstermektedir.

Araştırmalar, ayrıca, günde sadece bir yolculuk için araba yerine bisikleti tercih edenlerin karbon ayak izlerinin bir yıl boyunca yaklaşık yarım ton CO₂ salımı azalttığını öne sürüyor. Bu oran, Londra’dan İstanbul’a tek yönlü bir uçuşun sonucunda oluşan salıma eşdeğer.

2020’de küresel karantinalar sırasında günlük karbon emisyonlarındaki düşüşün neredeyse yarısı, ulaşım emisyonlarındaki azalmalardan kaynaklandı. Salgın, dünyanın dört bir yanındaki ülkeleri virüsün yayılmasını azaltmak için uyum sağlamaya zorladı. Dünyadaki birçok metropolde bisiklete binme ve yürüme oranları hiç olmadığı kadar keskin yükselişlere, bununla da beraber geçici ve kalıcı altyapıların yapılmasına sebep oldu.

Aktif ulaşım, sosyal mesafeyi koruyan arabalara bir alternatif sunuyor. İnsanların salgın sırasında güvende kalmasına yardımcı oluyor.

Yani yarış devam ediyor. Aktif ulaşım, iklim acil durumuyla pahalı elektrikli araçlardan daha erken mücadele etmeye katkıda bulunurken; aynı zamanda ekonomik, güvenilir, temiz, sağlıklı ve sıkışıklığı ortadan kaldıran ulaşım sağlar.

* Bu yazının orijinali Yol Teknolojileri Dergisi Mayıs-Haziran 2021 sayısında yayınlanmıştır. 

Pandemi sonrası şehircilik adına dünyada atılan adımlar neler?

Uluslararası mimarlık ve tasarım firması WATG’nin geliştirdiği ‘Yeşil Blok’ yaklaşımı, New York sokakları için yeşil, arabasız, açık hava odaklı bir sokak tasarımı öngörüyor. Çin’de 20. yüzyılın “bahçe şehri” yaklaşımına atıfla, metropollerden sürdürülebilir tarım arazileri ve yeşil kuşaklarla ayrılmış, sağlık bilincine sahip mini uydu yerleşimler oluşturulması planlanıyor. Paris’in ’15 dakikalık şehir yaklaşımı’ kent sakinlerinin ihtiyaç duyduğu hizmetleri en kısa mesafede alabilmesine dayanıyor. Ayrıca ulaşımda ise bisiklet kullanılması amaçlanıyor.

Özellikle İstanbul gibi metropolleri düşündüğümüzde Türkiye için en ideal şehir planlama yaklaşımı nedir?

Büyük kentler ulaşım, ekonomi ve nüfusun yığılma noktaları. Bu yığılma dengeli dağılmadığında ulaşım, konut, çalışma gibi alanlarda sorun çıkabilir. Türkiye’de 30 büyükşehir belediyesi var. İstanbul nüfusu büyükşehir olma kriteri olan 750 binlik alt sınırın yaklaşık 22 katı. İstanbul’un nüfus yoğunluğunu planlamadan önce, Türkiye kentleri arasındaki dengesiz nüfus dağılımını planlamak gerek. Bunun için de sanayinin farklı dallarıyla, eğitimle, sağlıkla, turizmle ön plana çıkan, farklı coğrafi bölgelerden yeni çekim merkezi kentler oluşturmak gerekiyor. Farklı kentler çalışma ve yaşama anlamında cazip hale getirilmediği sürece nüfus yoğunluğunu, İstanbul sınırları içinde geliştirecek bir planlama ya da projeyle çözmek oldukça güç.

Şehircilik uzun soluklu düşünmeyi gerektirir. Gelecek için bugünden ne yapabiliriz?

Kent ve çevresindeki bölge bir bütün. Kentlerin doğal kaynakları ve gıdayı sadece ‘tüketen’ taraf olmaması, yeşille ve tarımla bütünleşmiş ‘üreten’ tarafa geçmesi sağlanmalı.

Eskiden olduğu gibi çocukların mahalle mektebine gittiği, alışverişin karşı bakkaldan yapıldığı düzen en ideali diyebilir miyiz?

Parklarla, pazar alanlarıyla, yeşil alanlarla, bostanlarıyla yerel üretim ve tüketimin mümkün olduğu; paylaşmanın, selamlaşmanın hala değer olduğu mahallelerimizi geliştirmemiz bugünün ve geleceğin krizlerinin üstesinden gelmemiz ve güncel tanımla daha dirençli kentler yaratmamız için çok önemli bir seçenek.

Şehirlerde ulaşımı nasıl sağlayacağız?

Kentler artık taşıt odaklı planlama anlayışından vazgeçmeli. Pek çok firma salgın sonrasında ofis bağımsız çalışma modellerine geçiş planlıyor. Özel araç kullanımı yerine, hijyenik, kalabalık olmayan ve sefer sıklığı arttırılmış toplu taşıma imkanları çoğalmalı. Bisiklet, scooter ve yürüme yaygınlaşmalı. Bunun için de kentsel kullanım alanlarının uzak mesafelere yayılmadan tasarlanması gerek. Artık milyonları her gün aynı saatleri evden çıkaracak sistemleri terk etmek gerekiyor.

Türkiye’de hayata geçirilen projeler neler?

Kent içi bisikletli ulaşımın planlanması salgın döneminde ivme kazandı.Örneğin bisiklet ve yaya eylem planı hazırlayan İzmir, kentin çeşitli alanlarında bisiklet yolları inşa ediyor. Ankara’da ‘çevre dostu ulaşım dönemi’ başladı. İstanbul da bisiklet yollarını hızla arttırma çabası içinde. Anadolu’nun pek çok kentinde bisiklet kullanımı bir kültür olarak var ve ne mutlu ki yerel yönetimler de bu kültüre ve halkın talebine uygun projeler geliştirmeye başladı.

10 Ocak 2021 tarihinde Hürriyet Pazar’da yayımlanan bu röportajın orijinaline buradan ulaşabilirsiniz.