Dünya Kaynakları Enstitüsü’nün (WRI) her yıl dünyayı derinlemesine etkileme potansiyeline sahip, yakından takip edilmesi gereken kritik gelişmeleri paylaştığı ‘Stories to Watch 2022’da (2022’de Takip Edilmesi Gereken Gelişmeler) bu yıl altı başlığı öne çıktı.

Peki Türkiye’yi de ilgilendiren ve küresel ölçekte takip etmemiz gereken altı başlık ne?

• Liderler, net sıfır taahhütlerini yerine getirmek için harekete geçecek mi?

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) Ağustos 2021’de yayınladığı rapor, 20 yıl içerisinde, dünyanın, maksimum 1,5 derecelik (C) ısınma hedefini tutturamayacağını gösteriyor. Rapora göre, iklim değişikliğinin etkilerini önlemek için şart olan 1,5 derece hedefine ulaşmak için çok daha hızlı ve iddialı hareket etmeliyiz.

Net sıfır karbon emisyonu hedefleri de tam burada devreye giriyor. Birkaç yıldır çeşitli ülke ve şehirlerden ve artık özel sektörden net sıfır karbon emisyona dair açılımlar duyuyoruz. Kasımda düzenlenen BM İklim Değişikliği Konferansı’nda (COP26) da 81 ülkeden yüzlerce şirket ve binlerce şehir net sıfır taahhütlerini duyurdu. 2053’e kadar net sıfıra ulaşma taahhüdüyle Türkiye de bu ülkeler arasında.

Hedef koymak önemli, ama daha önemlisi hedefi yakalayabilmek. 2022 boyunca da bu net sıfır hedeflerini destekleyecek eylemler hayata geçti mi takip etmek gerek. Örneğin küresel sera gazı salımlarının yüzde 75’inden sorumlu G20 ülkeleri COP27 öncesi neler yapacak? Finansal kuruluşlar fosil yakıtlara finansman sağlamaya devam edecek mi? ‘Yeşil Kalkınma Yolu’ndaki Türkiye, net sıfır karbona giden yolda bir basamak olan ‘İklim Dostu Karbon Nötr Şehirler Projesi’ni başlatabilecek mi?

• Kömürden yenilenebilir enerjiye yumuşak ve adil bir geçiş sağlanabilecek mi?

Net sıfır hedefine giderken en kritik noktalardan biri de enerjide kömüre bağımlılık. Küresel CO2 salımlarında, yüzde 42 ile en büyük pay kömürde. “Kömür kullanmayı bırakalım” demek ise, söylemesi kadar kolay değil. Ama imkansız hiç değil!

Başta elektrik olmak üzere, küresel enerjinin yüzde 25’i kömüre bağlı. Bir yandan da hala neredeyse 760 milyon insan elektriğe erişim sıkıntısı içinde. Öte yandan 7 milyar kişi kömür sektöründen geçimini sağlıyor. Dolayısıyla temiz enerjiye geçişte bu insanlara destek verilmediği takdirde yeni iş bulmaları zor olabilir.

Kasım 2021’de yayınlanan ’Karbon Nötr Türkiye Yolunda İlk Adım: Kömürden Çıkış 2030‘ raporuna göre, 2021 Eylül sonu itibarıyla Türkiye’de 68 kömürlü termik santrali işletiliyor. Kömürlü termik santral kurulu gücü bakımından da dünyada 15. sıradayız. Ve TEİAŞ’a (Türkiye Elektrik İletim A.Ş.) göre, toplam elektrik üretiminde kömür kaynaklı elektrik üretiminin payı 2020’de yüzde 34,9seviyesine ulaştı. İstihdam açısından da Afşin-Elbistan, Zonguldak-Bartın, Yatağan, Milas, Soma gibi kömür bölgeleri, kömür madenciliği ve termik santrale dayalı yerel ekonomiler haline geldi.

2022’de COP26’da temiz enerjiye geçiş taahhüdünde bulunan 39 ülke kömür finansmanını sonlandırmak için adım atacak mı? Maalesef anlaşmaya imza atanlar arasında Türkiye yok. Ancak net sıfır taahhütlerini gerçekleştirmek için Türkiye’nin hiç vakit kaybetmeden, ancak geçimini kömürden sağlayanları da mağdur etmeden, yumuşak ve adil bir geçiş yapması şart.

• Karar alma ve finans alanındaki değişiklikler iklim adaletini sağlayabilecek mi?

İklim değişikliği tüm gezegeni ilgilendirse de krizden herkes eşit derecede etkilenmiyor. Hatta ülkeler, emisyonlarıyla doğru orantılı olarak bile iklim değişikliğinden etkilenmiyor. Ekonomik açıdan zayıf ve küresel emisyonlarda çok az payı olan ülkeler bu krizin etkilerini en ağır yaşayanlardan.

İklim adaleti de bu eşitsizlikle ilgili şu soruları ortaya koyuyor: Etkilenen kim? Sorumlu kim? Kaynaklar kimde? Güç kimde?

İklim adaletine ilişkin farkındalık giderek artsa da, kaynak ayırma ve karar verme süreçleri geriden geliyor. Peki 2022’de, iklim adaletinde vites değişikliği olacak mı? Örneğin yerelde geliştirilen uyum çalışmaları ile ekosistemin yeniden inşa edilmesine ve iklim değişikliğinin sebep olduğu kaybın finansmanına öncelik verilebilir mi?

• 2022 yılı ormansızlaşma konusundaki gidişatı tersine çevirebilecek mi?

COP26’daki ormansızlaşmanın önlenmesine ilişkin bugüne kadarki en büyük taahhütle, 2021 ormanlarımız için bir dönüm yılı oldu. Türkiye dahi 141 ülke, 2030’a kadar ormanlarla ilgili olumsuz gidişatı tersine çevirmeyi taahhüt etti. Ayrıca, ormanların korunup yeniden oluşturulması için ülkeler ve vakıflar 19.2 milyar dolar ayırma, finansal kuruluşlar da portföylerinden ormansızlaştırma çalışmalarını kaldırma sözü verdi.

Öte yandan 2021’de tropik bölgelerde 12.2 milyon hektar orman örtüsü kayboldu, yani dünyadaki üç ana tropik ormandan artık sadece bir tanesinin karbon yutağı işlevi kaldı. Türkiye’deki orman yangınları açısından değerlendirdiğimizde de tablo karanlık. 2008-2020 arasında Türkiye’de her yıl ortalama yaklaşık 21 bin hektarlık alan yanarken, 2021’de sadece Ocak-Ağustos ayları arasında yaklaşık 178 bin hektarlık kül oldu.

Tek başına taahhüt yetmiyor. Ormansızlaştırmayla ilişkili emtia piyasaları İvedilikle kapatılmalı, şirketler tedarik zincirlerinden ormansızlaştırmayı gerektiren faaliyetleri çıkartmalı. Ayrıca ülkeler de ormansızlaştırmama taahhütlerini gerçek politikalara dönüştürmeli. Son olarak da orman projelerine yönelik finansal mekanizmalarla ormanlar için fon ayrılmalı.

• Gelecekteki olası salgınları önlemek için liderler bir adım atacak mı?

Salgının hayatımıza girmesiyle tüm dünyanın ’normal’i sarsıldı. Ne var ki insanlığın yaşadığı bu ne ilk ne de son salgın.

Ancak salgın sağlık boyutuyla olduğu kadar çevre boyutuyla da ele alınmalı. Çünkü bulaşıcı hastalıkların yayılmasında bir faktör de ormansızlaşma. Bulaşıcı hastalıkların yüzde 75’i, hayvandan insana patojen geçişiyle gerçekleşiyor. Ormansızlaşmayla doğal yaşam alanını kaybeden vahşi hayvanlar, insanlara daha yakın yaşamaya mecbur kalıyor. Yani ormansızlaşmanın önüne geçmek için ayrılan kaynaklar, aynı zamanda olası salgınların önüne geçmek için önlem.

2022 yılında sağlık ve çevre sektörleri birlikte çalışıp gelecekteki salgınları daha başlamadan önleyebilir. Nitekim bu yıl Mart ve Ağustos’ta, Dünya Sağlık Örgütü’nün düzenleyeceği forumlarda uluslararası pandemi anlaşması taslağı hazırlanacak.

• Ulaştırmayı karbonsuzlaştıracak yöntemler benimsenecek mi?

Elektrikli araçlarda dünyada yoğun bir hareketlenme var. 2021’de elektrikli araç satışları 2020’ye kıyasla neredeyse yüzde 83 daha fazlaydı. Bugün 12 milyon elektrikli araç yollarda, 500’ü aşkın sıfır emisyonlu araç modeli de kataloglarda yerini aldı.

Türkiye’de de elektrikli ve hibrit otomobillerin satışları her yıl bir öncekini katlıyor. TEHAD’ın (Türkiye Elektrikli ve Hibrid Araçlar Derneği) verileri uyarınca, sadece 2021’de 2 bin 849 elektrikli araç, 20 bin 915 de hibrit araç satışı yapıldı.

Ne var ki tüm elektrikli araçlar, mevcuttaki otomobil filosunun sadece yüzde 1’ine denk. Net sıfır emisyon hedefleri için elektrikli araçların payı ciddi şekilde artmalı. Ama burada doğru bir okuma yapmalı. Tek başına araçların elektrikli olması ulaşım sektörünü karbonsuzlaştırmaya yetmez. Nitekim ulaştırma sektörü, enerji sektöründen kaynaklanan CO2 salımının dörtte birinden sorumlu. 1,5 derece hedefi için de ulaştırma sektörü emisyonlarını 2050’ye kadar yüzde 90 oranında azaltmak şart.

Ulaştırma sektörünü karbonsuzlaştırabilmek cesur hamleler gerektiriyor. Tüm araçların elektriklenmesinden tutun da bu araçlar için altyapının ve temiz enerjinin teminine kadar. Ama daha da kritik hamle, otomobili esas alan planlama yaklaşımından uzaklaşmak. Liderler toplu taşıma, yürüme ve bisiklet altyapısını da teşvik ederek daha erişebilir ve kompakt şehirleri önceliklendirmeli.

*Hande Dönmez tarafından kaleme alınan bu yazı 7 Mart 2022 tarihinde YesilHaber.Net‘de yayınlanmıştır. 

AXA Sigorta, Aktif Yaşam Derneği ve TURMEPA işbirliğinde yürütülen Dünya için Hareket Et projesi kapsamında her ay sağlık, iklim ve hareket ekseninde uzmanlarla röportajlar gerçekleştiriliyor. Kent içinde aktif ve sürdürülebilir ulaşıma değinilen Şubat ayının konuğu ise WRI Türkiye Sürdürülebilir Kentsel Gelişim Yöneticisi Dr. Çiğdem Çörek Öztaş.

Dr. Çiğdem Çörek Öztaş kimdir, kısaca tanıyabilir miyiz?
Gazi Üniversitesi’nde Şehir ve Bölge Planma okudum. Okulda öğrendiğim fiziksel planlama prensiplerinin benim için yetersiz olduğunu ve toplumu anlamadan planlama yapılamayacağını fark ettiğimde ise ODTÜ’de Sosyal Politika yüksek lisansı yaptım. Sonrasında ise özellikle kent ve kır yaşamı, birbirinden ayrıldığı ve ortaklaştığı noktalar üzerine araştırma yapmak istediğimi fark ederek yine Gazi Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü’nde metropollerde kırsal alanları tespit ettiğim ve bu alanların sürdürülebilirliği için model geliştirdiğim bir doktora çalışması yaptım. Yerleşim yerlerinin dinamikleri, içinde yaşayan insanların yapısı, beklentileri, yaşam kaliteleri ve o alanların yaşanabilirlik düzeyleri hep dikkatimi çekti.

Ulaşım da kentsel arazi kullanımının çok büyük bir bölümünü kapladığı gibi, özellikle metropollerde bireylerin gün içinde zamanlarının çok büyük bir bölümünü alıyor. Ve bir yerden bir yere nasıl gidildiği, hangi izlerin takip edildiği, hangi ulaşım türlerinin kullanıldığı hem kentlerin hem de bireylerin yaşamlarını birebir etkiliyor. 2013 yılında dahil olduğum WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler’de de bu konuları çokça çalışma fırsatı buldum.

Mesleğim dışında yaklaşık 25 yıldır profesyonel anlamda resim çalışmaları yapıyorum. 25’in üzerinde karma, 8 adet kişisel sergim var.

Dünya için Hareket Et projemiz ile gündelik yaşam alışkanlıklarımıza hareketi daha çok dahil ederek bireysel karbon ayak izimizi azaltabileceğimiz ve iklim değişikliği ile mücadeleye katkıda bulunabileceğimizi vurguluyoruz. Günlük ulaşım tercihlerimiz ise bu mücadelede büyük rol oynuyor. Kent yaşamı içerisinde bireysel karbon ayak izimizi azaltmak için birey olarak ne gibi ulaşım tercihlerine sahibiz?
Evet bireysel alışkanlıklarımız ve tercihlerimizin çevresel pozitif etkileri mutlaka var. Ama aslında bundan daha önemlisi bireysel tercihlerimiz bir araya geldiğinde ve yeterince görünür olduğunda karar vericiler üzerinde baskı unsuru olabilmesi. Bireyler olarak, karar vericilerin ve uygulayıcıların toplumun beklentilerine ve yaşam biçimlerine uygun icraatlerde bulunmalarını sağlama gücüne sahibiz.

Bu durum günlük ulaşım tercihlerimiz için de geçerli. Özellikle kısa mesafelerde özel araç kullanımı yerine yürümek yada bisiklete binmek, hem vücudumuzun aktif ve sağlıklı olmasını sağlar hem de yaşadığımız kente verdiğimiz çevresel zararı minimuma indirir. Eğer yürümeye ya da bisiklete binmeye elverişli olmayan bir mesafe kat ediyorsak da, yürümeyi yada bisiklete binmeyi toplu taşıma ile birlikte kullanmak yine hem kendi sağlığımıza hem de kentin daha yaşanabilir olmasına katkıda bulunacaktır. Örneğin 10-15 dakika kadar bir mesafeyi bisikletle gidip güzergahımızdaki metro istasyonu ya da vapur iskelesindeki bisiklet demirine bisikletimizi bağlayıp yolculuğumuza devam edebiliriz. Ya da bisikletimiz katlanabiliyorsa, bağlamak yerine bisikletimizi yanımıza alarak yola devam etmek mümkün.

İstanbul başta olmak üzere şehirlerimizde aktif ulaşımın rolünden biraz bahseder misiniz? Aktif ulaşım yöntemlerinin artmasının şehirlerimize iyi geleceğini düşündüğünüz noktalar var mıdır? Sizce aktif ulaşım yöntemleri şehir yaşantısının insanlar üzerindeki zararlarını tersine çevirebilir mi?
Aktif ulaşımdan kastımız, yakıt kullanmadan bir yerden bir yere ulaşmamızı sağlayan ulaşım yöntemleri. Bisikletli ulaşım ve yürümek aktif ulaşım türlerine örnek olarak sıralanabilir. Bu ulaşım yöntemlerini kullanmak elbette şehirler için bir dizi avatajı beraberinde getiriyor. Özellikle yürüme ve paylaşım sistemlerinden kiralanan bisikletler gelir farkını ortadan kaldırıyor, toplumda birliğe ve homojenliğe yaklaşılmasına katkıda bulunuyor. Bunun yanında bireylerin aktif olmasını sağladığından sağlığa yararlı. Sağlıklı ve aktif bireylerin de daha az hareket eden bireylere göre daha mutlu olduğunu biliyoruz. Bu durum da yine toplum huzuruna etki eden bir unsur. Fiziksel mekanın verimli kullanımı açısından da pek çok yararı var elbette. Otomobillerin parklanması için şehirlerde ayrılan alan talebini azaltıyor. Parklanma için ayrılacak alanlar örneğin daha fazla yeşil alan ve kamusal alan kulanımına ayrıldığında çok daha sürdürülebilir şehirlerde yaşama fırsatımız olur. Gürültü miktarını azaltıcı ve hava kalitesini artırıcı etkiye sahip olduğunu da eklemek lazım. Ama burada da yine bu türlerin her birinin birbirine saygılı davranması ve en önemlisi de yayanın önceliklendirilerek gerekli düzenleme ve planlamanın yapılması önemli.

WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler bünyesinde Sürdürülebilir Kentsel Gelişim Kıdemli Yöneticisi olarak çalışıyorsunuz. Kurum olarak aktif ve sürdürülebilir kent içi ulaşım için yaptığınız çalışmalardan bahseder misiniz?
Evet bizim ulaşımda yoğunlaştığımız alan kent içi sürdürülebilir ulaşım. Bireysel taşıt kullanımı yerine bisiklet ve yürüme ile bütünleşik toplu taşıma kullanımını önceliklendirmeye çalışıyoruz. Çalışmalarımız teknik bir araştırma raporu hazırlanmasından, farkındalık çalışmalarına, çalıştay tasarımına, saha analizlerinin ardından teknik çizim ve uygulama projelerine kadar geniş bir içerikten oluşuyor. Temel olarak ilgili bakanlıklar ve yerel yönetimlerle çalışıyoruz. Tüm projelerimize ilgili sivil toplum kuruluşlarını da mutlaka dahil etmeye özen gösteriyoruz. 2013 yılından beri dahil olduğum kurumda sayısız bisikletli ulaşım, kamusal alan ve yürünebilirlik projeleri gerçekleştirdik. Güncel olarak yönettiğim iki proje bulunuyor. Bunlardan birisi AB Başkanlığı, Sivil Toplum Destek Programı III. Dönem ile desteklenen, Hollanda’dan Fietsersbond isimli ortağı bulunan ve 8 şehir için bisikletli ulaşım eylem planı ile ulusal düzeyde bisikletli ulaşım strateji planı hazırladığımız “Herkes İçin Bisiklet” Projesi. Bir diğeri ise Matra Sosyal Dönüşüm Programı fonu ile desteklenen ve İBB yaya şefliği ile ortak yürüttüğümüz, proje paydaşları olan belediye, STK’lar, iş dünyasından temsilcilerin ortak manifesto ve kampanya oluşturacakları İstanbul’a Söz: Yürünebilirlik Vizyonu Projesi. Bu projeler dışında kurumda kamusal alan ve bisikletli ulaşım projeleri halihazırda devam ediyor.

COVID – 19 pandemisi ile Avrupa başta olmak üzere Dünyada yürünebilirlik ve bisiklet kullanımı üzerine altyapı çalışmalarının arttığını ve toplum algısının hızla değiştiğini görüyoruz. Siz de WRI Türkiye olarak projelerinizde bu konuya yönelik birçok şehirde faaliyetler tasarlıyor ve uyguluyorsunuz. Pandemi ile birlikte bu aktif ulaşım araçlarına yönelimin ülkemizdeki yansımalarından bahseder misiniz? Sizce bu konuya yönelik şehirlerimizin kısa ve uzun vadede ortak ihtiyaçları ve çözümler nelerdir?
Pandemiyle birlikte Türkiye’de çeşitli şehirlerde özellikle kent içi bisikletli ulaşımın planlanması ve uygulanması konusu ivme kazandı. Örneğin bisiklet ve yaya eylem planı hazırlayan İzmir özellikle salgın dönemini de fırsata çevirerek kentin çeşitli alanlarında geçici ve kalıcı bisiklet yolları oluşturdu. Başkent Ankara’dan da artık “çevre dostu ulaşım döneminin başladığı” duyurusunun ardından özellikle bisikletli ulaşımla ilgili çalışmalar hızlandı. Bisiklet master planı hazırlık süreçleri hızla devam ediyor. İstanbul da mevcut durumda yaklaşık 310 km olan bisiklet yollarını arttırma çabası içerisinde. Bunun yanında önemli bir gelişme, İBB’de ulaşım dairesi başkanlığı bünyesinde bisiklet şefliği ve yaya şefliği olmak üzere aktif ulaşıma odaklanan iki yeni birim kuruldu. Bisiklet master planının yanı sıra yaya eylem planı da hazırlanmakta. Anadolu’nun pek çok kentinde bisiklet kullanımı bir kültür olarak mevcut ve ne mutlu ki yerel yönetimler de bu kültüre ve artık halkın talebine uygun projeler geliştirmeye başladılar. Bunların yanında, büyük kentlerde bisiklet paylaşım sistemlerinin de yaygınlaştığını görüyoruz. Bu projeler pandemi döneminde yoğunlaştı.

Burada en önemli nokta, her kentin kültürel, demografik, iklim ve topoğrafya farklılıklarına uygun çözümlerle projeler yapmak. Bunları yaparken de mutlaka halkın fikrini ve desteğini alarak uygulamalar geliştirmek. Bunun yanında toplumun her kesiminin, her yaş grubunun beklentilerini ve ihtiyaçlarını karşılayacak kapsayıcı planlama anlayışıyla faaliyet göstermek gerek. Şehir yönetimleri taşıt odaklı değil insan odaklı planlama ve uygulama yaptıkları sürece en doğru çözüme en kısa yoldan ulaşacaklardır.

Siz de kent yaşamı içerisinde yoğun çalışma temposuna sahip insanlardan birisiniz. Yaptığımız araştırmalarda topluma günlük yaşamda neden fiziksel aktivite yapmadığını sorduğumuz zaman en çok “zamanım yok” cevabıyla karşılaşıyoruz. Sizce gün içinde harekete vakit ayırmak gerçekten zor mu? Bu algıyı nasıl kırabileceğimize yönelik özellikle kent yaşamı içinde uygulanabilecek tavsiyeleriniz var mı?
Sadece hareket değil aslında hiçbir şeyi belli bir rutine oturtamadığımızda zaman bulma konusunda sıkıntı çekiyoruz bence. Üstelik fiziksel aktivite yerinden kalkıp hareket etmeyi gerektiriyor. Zaman bulamamak için çok gerekçe çıkacağından eminim. O nedenle fiziksel aktiviteyi günün bir parçası, rutini haline getirmek gerek ki oradan da alışkanlık doğsun. Günlük rutinimize aktif olmayı dahil etmenin en kolay yollarından biri aktif ulaşımı tercih etmek. Düşünsenize işe, çarşıya, pazara, arkadaşınızla buluşmaya zaten yürüyerek ya da bisiklete binerek gidebilseniz, spor için ek zaman ayırmanıza gerek kalmayacak. Ben de günlük işlerimi hallederken, kızımı kreşe götürürken daha çok yürümeyi tercih ediyorum. Okul ve ev arası yürüyerek yaklaşık 15 dakika mesafede ama hava koşulları elverdiği sürece yürümeye çalışıyoruz. Yürümek hem fiziksel aktivite sağlıyor hem de özellikle çocuklar için bulundukları mekanın, yanından geçtikleri kişi, cisim ve kullanımların daha çok farkına varmalarına yardımcı oluyor. Gelip geçen insanlar ve hayvanlarla da etkileşimde bulunmasını sağlıyor.

Bir de biz bir dönem ofiste haftanın iki günü öğle aramızda yoga yapıyorduk. Tam sözleştiğimiz saatte yoga hocamız geliyordu ve çalışma ortamımızı küçük düzenlemelerle bir yoga salonuna dönüştürüyorduk. Hem kendimiz için iyi bir şey yaptığımız hissiyle hem de hareket etmenin verdiği zindelikle çok daha adapte işimize döndüğümüzü de söylemeliyim. O nedenle günlük rutine böyle bir aktivite dahil etmek için kafa dengi iş arkadaşlarınızdan da faydalanabilirsiniz.

Herkes için yeterince açık ama yine de bir kez daha altını çizmekte fayda var: İklim krizi; bireylerin, tek bir sektörün, tek tek kurumların ve hükümetlerin çözebileceği bir sorun değil. Herkesin ayrı ayrı elini taşın altına koyması, iş yapış modelini değiştirmesi gerekiyor. Ve bu değişimde kent yönetimlerine de hiç azımsanmayacak görevler düşüyor.

Kentler iklim kriziyle mücadele böyle önemli bir rol oynuyor

Dünya Bankası verilerine göre, 2020 yılı itibarıyla dünya nüfusunun yüzde 56.15’i kentlerde yoğunlaşmış durumda. Hatta Türkiye’de nüfusun yüzde 76’sı kentsel alanlarda yaşıyor. Ve gerek Türkiye’de gerek dünyada bu yoğunluk giderek artacak. Dolayısıyla şehirlerimizde halihazırda çok yoğun olan enerji, hizmet, gıda tüketimi daha da artacak. Karbonsuzlaşmayı sağlayacak yöntem ve yaklaşımlar geliştirilemedikçe de bu tüketim artışı beraberinde yüklü bir emisyon getirecek.

Bunu özellikle enerji bağlamında ele alırsak, dünya genelinde toplam enerjinin yüzde 78’ini şehirler tüketiyor. Atmosfere salınan, enerjiye bağlı sera gazı emisyonlarının yüzde 75’inden şehirler sorumlu. Dolayısıyla şehirlerin, ulaşımdan atık yönetimine hemen her alanda aldıkları kararlarla ve bütüncül bir planlama ile, bir sistemi baştan başa karbonsuzlaştırma ve dirençli kılma potansiyeli var. Örneğin ulaşım alanında metro gibi ana toplu taşıma türleriyle bütünleşik ve etkileşimli yürüme ve bisiklet gibi aktif ulaşım yöntemleriyle özel araç kullanımını azaltmak, ardından da toplu taşıma araçlarını yeni nesil elektrikli filolar ile yenilemeyi önceliklendiren bir yaklaşımla kent içinde ulaşım sistemini karbonsuzlaştırmak mümkün.

Kentsel dönüşüm konusunda hükümetlere destek veren global bir inisiyatif olan Coalition for Urban Transitions’ın bir araştırmasına göre, karbon ayak izini azaltmaya yönelik iklim eylemleri, bir yandan kentlerden kaynaklanan emisyonları yüzde 90 azaltırken, diğer yandan 2050 yılına kadar kentlerde net $24 trilyonluk bir fayda sağlayabilir. Ve işin aslında umut veren tarafı, emisyon salımını neredeyse sıfıra indirmeye yardımcı olacak etkisi kanıtlanmış teknolojiler günümüzde mevcut.

Beş Alan Öne Çıkıyor

Hal böyle olunca, iklim kriziyle mücadele alanında kentler için önceliklendirilmesi gereken beş konu ön plana çıkıyor.

• Kent yönetimleri Kent Eylem Planları’nı hazırlarken, bunların Ulusal Katkı Beyanları ile uyumlu olmasına dikkat etmeli. Eylem planlarında belirledikleri hedeflerin küresel ısınmayı 1.5derece ile sınırlandırma nihai hedefine katkı sunduğundan ve ölçülebilir olduğundan da emin olmalı.
• Şehir planlama ve öncelik belirleme çalışmalarında bütüncül iklim eylemleri dikkate alınmalı. Evet, iklim eylem planlarının hazırlanması önemli bir adım, fakat ulaşımdan gıdaya, enerjiden atığa aklınıza gelebilecek tüm eylem planlarında, olmazsa olmaz bir başlık olarak iklime yer verilmeli. Ancak bu şekilde temiz hava, daha yeşil ve güvenli, herkesi kapsayan şehirlere kavuşabiliriz. Ayrıca bütüncül iklim eylemlerinin sağlık, istihdam gibi alanlarda da fayda sağladığını unutmamak gerek.
• Sürdürülebilir hareketlilik alanında daha kapsamlı yaklaşımlar geliştirilmeli. Bu yılki COP26, ulaşım alanında sadece elektrikli araçlara odaklanarak büyük ulaşım sektörü namına büyük eleştiri topladı. Özellikle karayolu ulaşımının Türkiye’deki tüm emisyonların yüzde 18’ine sebep olduğunu düşünürsek, bu alanda etki yaratacak bütüncül çözümlerin geliştirilmesi şart. Sıfır emisyonlu ulaşım araçları söz konusu olduğunda, elektrikli araçların önemli bir rolü olduğu yadsınamaz bir gerçek. Ancak zaten bir iklim krizinin içinde olduğumuzu düşünürsek, tüm motorlu taşıtların elektrikliye dönmesi için de önümüzde daha uzun bir zaman var. Ne var ki iklim açısından bizim böyle bir zamanımız yok! O yüzden de çok daha kısa vadede, çok daha düşük bütçelerle hayata geçirilebilecek bir diğer sıfır emisyonlu ulaşım yöntemleri olan yürüme ve bisiklet gibi aktif ulaşım türlerine yatırım yapılmalı. Bununla birlikte kent yönetimleri toplu taşımayı kentliler için daha cazip, güvenilir ve konforlu hale getirecek projeleri hayata geçirmeli.
• Su yönetimi ve kentlerin direncini artırma çalışmalarında, doğa temelli çözümler kullanılmaya ağırlık vermeli. Çevre konusunda uygulamaları ve politikaları iyileştirmeye yönelik çalışmalar yapan araştırma enstitüsü WRI’ın araştırmasına göre, Türkiye 2040 yılına geldiğinde ‘çok yüksek su stresi’ yaşayacak ülkeler arasında yer alıyor. Türkiye’nin kullanılabilir su kaynaklarını değerlendiren Doğayı Koruma Vakfı WWF’e göre de Türkiye su sıkıntısı çeken bir ülke. Tahminlere göre yılda 400 metreküp olan kişi başına düşen su miktarının, 2030 yılında 100 milyon olması beklenen nüfusla birlikte 1.120 metreküpe düşmesi bekleniyor. Dolayısıyla su yönetimi aslında kentlerin ağırlık vermesi konuların başında geliyor. Buradan hareketle de su kaynağı, su yönetimi ve su uyum önlemlerinin birlikte ele alınması şart.
• Kent eylemlerinin merkezine eşitlik ve kapsayıcılık ilkesi yerleştirilmeli. Dünya genelinde her üç kentliden biri; barınma, elektrik ya da temiz su ve sağlık gibi kritik öneme sahip hizmetlere erişemiyor. Enerji, barınma, alan kullanımı, ulaştırma gibi alanlarda herkesi kapsayan iklim eylemleri geliştirerek, kent eylemlerinin daha kapsayıcı bir nitelik kazanması mümkün. Çünkü kentleri yönetme ve kentlilere hizmet sağlama biçimleri değişmediği takdirde kentler yoksulluk çemberinde daha da sıkışacak. Yoksullukla birlikte düşük verimlilik ile çevrenin tahribatı, tüm kentlilerin yaşam kalitesini olumsuz etkilerken kalkınma ve iklim hedeflerine ulaşmaya da ket vuracak.

*Bu yazıyı Hande Dönmez Yeşil Haber için kaleme almıştır. Yazının orijinali 21 Ocak 2022 tarihinde burada yayınlanmıştır. 

Bu değişiklikler, sanayi öncesi seviyelere göre sadece ortalama 1,1°C ısınma ile gerçekleşiyor. İklim bilimi konusunda dünyanın en yetkili organı olan Hükümetler Arası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) en yeni raporu, bunun sadece gelecekte olacaklara dair bir tadım menüsü niteliğinde olduğunu ortaya koyuyor.

IPCC Çalışma Grubu I altıncı değerlendirme raporu, dünyanın sadece önümüzdeki yirmi yıl içinde, yani önceden düşünülenden daha da önce, muhtemelen 1.5°C ısınmaya ulaşacağını veya bunu aşacağını gösteriyor. Isınmayı bu seviyede sınırlayıp, en şiddetli iklim etkilerini önleyip önlemeyeceğimiz ise önümüzdeki on yılda alınan önlemlere bağlı olacak.

Dünya küresel sıcaklık artışını, bilim insanlarının en kötü iklim etkilerini önlemek için gerekli olduğunu söylediği sınır olan 1,5 ° C’de yalnızca iddialı emisyon kesintileri tutabilir. Yüksek emisyon senaryosu altında, IPCC, dünyanın 2100 yılına kadar 5,7° C kadar ısınabileceğini ve bunun feci sonuçlarla sonuçlanabileceğini öne sürüyor.

Tabii ki, her 1°C’lik ısınma ile daha tehlikeli ve maliyetli sonuçlarla karşı karşıya kalacağız. Çok değil sadece on yıl içinde gazete manşetlerindeki kıyamet niteliğindeki haberleri okurken içimizden 2021 yılının nasıl da sakin geçtiğini düşüneceğiz.

Rapor, politika yapıcılara küresel iklim değişikliğinin mevcut durumu hakkında net bir görüş sunuyor ve hükümetlerin felaketlerle dolu bir gelecekten kaçınmak için almaları gereken ve dönüştürücü bir etkiye sahip olan eylemleri ortaya koyuyor. Rapora ilişkin bilmeniz gereken beş şey:

1) Daha önce düşünülenden daha erken bir zamanda 1,5° ısınmaya ulaşma yolundayız.
IPCC tarafından incelenen senaryolarda, 2021 ile 2040 arasında (2030’ların başı gibi) 1,5° C hedefine ulaşılması veya aşılması için %50’den fazla ihtimal var. 2021-2040 dönemi, IPCC’nin Küresel Isınma Özel Raporu‘nda (tarihsel ısınma ve gelecekteki kısa vadeli ısınmaya ilişkin daha büyük tahminler nedeniyle) tahmin ettiği 1.5°C aralığından on yıl daha erkendir. Yüksek emisyon senaryosuna göre, dünya 1.5°C eşiğine daha da hızlı ulaşıyor (2018-2037).

Eğer dünya karbon yoğun bir yola girerse (SSP5-8.5), küresel ısınma yüzyılın sonuna kadar sanayi öncesi seviyelerden 3,3-5,7°C daha yükseğe tırmanabilir. Bunu şöyle de açıklamak mümkün, dünya 3 milyon yıldan fazla bir süredir 2,5°C’den  fazla küresel ısınma yaşamadı, yani çok daha farklı bir iklim sistemine sahip bir dönemden bahsediyoruz.

Aynı zamanda, rapor, sıkı emisyon azaltma önlemleriyle bile, iklim sisteminin çok fazla ısındığını gösteriyor. Bugün yaşadığımızdan daha tehlikeli ve yıkıcı aşırı hava olaylarıyla karşı karşıya kalacağımız garanti ediliyor ve bu da dayanıklılık oluşturmaya çok daha fazla yatırım yapma ihtiyacının altını çiziyor.

2) Yüzyılın sonuna kadar küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlamak hâlâ mümkün, ancak dönüşümsel bir değişim gerektiriyor.
Öte yandan, dünya 2020’lerde emisyonları azaltmak için çok iddialı adımlar atarsa, yüzyılın sonuna kadar ısınmayı hala 1,5°C ile sınırlayabiliriz. Bu senaryo, 2041 ile 2060 arasında 1,6°C’lik potansiyel bir aşımı ve ardından yüzyılın sonuna kadar sıcaklıkların 1,5°C’nin altına düşmesini içeriyor.

Küçük çaplı çabalar yeterli olmayacak; hızlı, dönüşümsel değişime ihtiyacımız olacak.

Dünyanın kalan karbon bütçesi – salabileceğimiz ve ısınmayı hala 1,5°C ile sınırlama şansımız olan toplam miktar – 2020’nin başı itibariyle sadece 400 gigaton karbondioksittir (GtCO2) (Metan gibi CO2 olmayan emisyonları hesaba katarsanız 220 GtCO2 ya da daha fazlası ile değişebilen bir sayı). Son küresel emisyon seviyelerinin yılda 36,4 GtCO2 olduğu varsayıldığında, bu, bütçeyi tüketmemizden yaklaşık 10 yıl öncesine denk geliyor. Küresel emisyonlar COVID-19 nedeniyle düşerken, hızla geri döndüler.

Enerjiyi kullanma ve üretme, mal ve hizmet üretme ve tüketme ve topraklarımızı yönetme biçimimizi yeniden tanımlamalıyız. İklim değişikliğinin tehlikeli etkilerini sınırlamak, dünyanın net sıfır CO2 emisyonuna ulaşmasını ve metan gibi CO2 olmayan gazlarda büyük kesintiler yapmasını gerektiriyor. Karbon giderme, ağaç dikme gibi doğal yaklaşımlar veya doğrudan hava yakalama ve depolama gibi teknolojik yaklaşımlar gibi, azaltılması zor emisyonları telafi etmeye yardımcı olabilir. Ancak IPCC, iklim sisteminin karbon gidermeye hemen yanıt vermeyeceğini belirtiyor. Deniz seviyesinin yükselmesi gibi bazı etkiler, emisyonlar düştükten sonra bile en az birkaç yüzyıl boyunca tersine çevrilemez.

1.5°C hedefine ulaşmak zor olacak ve dengeleme yönetimi gerektirecek olsa da, aynı zamanda büyük bir fırsat sunuyor: Dönüşüm daha kaliteli istihdamın, sağlık faydalarının ve geçim kaynaklarının önünü açabilir. Hükümetler, şirketler ve diğer aktörler yavaş yavaş bu faydaların farkına varıyor, ancak daha büyük ve daha hızlı eyleme ihtiyacımız var.

3) İklim bilimi ve iklim biliminin aşırı hava koşullarıyla bağlantısına dair algımız her zamankinden daha kuvvetli.
Fosil yakıtların yakılması ve ağaçların kesilmesi gibi insan kaynaklı emisyonların son zamanlardaki ısınmadan sorumlu olduğu artık aşikar. IPCC, sanayi öncesi dönemden beri gördüğümüz 1,1°C’lik ısınmanın 0,1°C’den daha azının volkanlar veya güneşteki değişimler gibi doğal olaylardan kaynaklandığını gösteriyor.

Ek olarak, daha fazla gözlemsel veri, paleoiklim yeniden yapılandırmaları, daha yüksek çözünürlüklü modeller, son zamanlardaki ısınmayı simüle etme yeteneği ve yeni analitik teknikler sayesinde aşırı olayları insan kaynaklı ısınmaya bağlama bilimi çok daha karışık hale geldi. Örneğin, Harvey Kasırgası’ndan kaynaklanan şiddetli sağanak yağışlar gibi daha sık ve yoğun yağış olaylarının ana nedeni muhtemelen insan etkisi. Akdeniz, Amerika Birleşik Devletleri, Avustralya ve Güney Avrupa’da değişen hava koşulları ile yangın riski arasında da bir bağlantı var. Örneğin, yakın tarihli bir çalışma, aşırı sıcaklığın (insan kaynaklı iklim değişikliğinin bir sonucu olarak en az iki kat daha olası hale geldi) Avustralya’daki son yangınların temel itici gücü olduğunu buldu. Bir ön çalışma, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’nın Kuzeybatı Pasifik bölgesindeki son aşırı sıcaklığın, insan kaynaklı iklim değişikliği olmadan “neredeyse imkansız” olduğunu gösteriyor.

Bilim insanları ayrıca insan etkisinin kar ve buz, okyanuslar, atmosfer ve topraktaki birçok değişikliğin ana itici gücü olduğunu buldular. Örneğin, denizlerdeki sıcak hava dalgaları geçtiğimiz yüzyılda çok daha sık hale geldi ve IPCC, en az 2006’dan bu yana bunların %84-90’ına insan faaliyetlerinin katkıda bulunduğunu belirtiyor. 1990’lardan bu yana görülen buzulların geri çekilmesi, 1970’lerden beri Arktik deniz buzunun azalması, 1950’den beri Kuzey Yarımküre’de ilkbahar kar örtüsünün azalması ve en az 1970’den beri küresel deniz seviyesinin yükselmesi büyük olasılıkla insan kaynaklı ısınmaya bağlı olarak gerçekleşti.

4) Halihazırda görmekte olduğumuz değişiklikler yakın tarihte emsalsizdir ve dünyanın her bölgesini etkileyecektir.
İklim değişikliği zaten dünyadaki her bölgeyi etkiledi. Sadece ısınma ve diğer etkiler için rekor üstüne rekor kırmakla kalmıyoruz; buna paralel olarak da bugün içinde yaşadığımız dünyanın yakın zamanda böylesine başka bir dönemden de geçmiş değil.

IPCC raporu, tüm bölgelerin iklim değişikliğinin etkilerinden payına düşeni alacağını ve eylem maliyetlerinin çok üzerinde çok büyük insani ve ekonomik maliyetlerin olduğunu gösteriyor. Güney Afrika, Akdeniz, Amazon, batı Amerika Birleşik Devletleri ve Avustralya, geçim kaynaklarını, tarımı, su sistemlerini ve ekosistemleri etkilemeye devam edecek olan kuraklık ve yangın artışı görecek. Kar, buz ve nehir taşkınlarındaki değişikliklerin Kuzey Amerika, Kuzey Kutbu, Avrupa, And Dağları ve daha fazlasında altyapı, ulaşım, enerji üretimi ve turizmi etkileyeceği tahmin ediliyor. Fırtınalar muhtemelen Kuzey Amerika, Avrupa ve Akdeniz’in çoğunda daha şiddetli olacak.

5) Her 1°C’lik ısınma daha tehlikeli ve maliyetli etkilere yol açacak.
Rapor, dünya ısınmasının 1,5°C kadar artmasının sonuçlarını ve sıcaklıklar 2°C veya 4°C yükselirse etkilerin ne kadar kötü olacağını gösteriyor. Aşırı yağışların yoğunluğu ve sıklığı, kuraklık ve ısı dalgalarının şiddeti veya buz ve kar kaybı ile ilgili olsun, 1°C’ye kadar ısınmanın her fraksiyonu gerçekten önemli. İklim değişikliğinin birçok sonucu, özellikle de eriyen buz tabakaları, yükselen denizler, tür kaybı ve daha asidik okyanuslar olmak üzere zamanla geri döndürülemez hale gelecektir. Ve emisyonlar arttıkça etkiler artmaya ve birleşmeye devam edecek.

Rapor, çöken buz tabakaları veya okyanus sirkülasyonu değişiklikleri nedeniyle deniz seviyesinin yükselmesi gibi dönüm noktalarını aşma şansının gelecekteki planlamanın dışında bırakılamayacağını gösteriyor. Sırasıyla 3 derece C ve 5 derece C olan projeksiyonlar, Grönland Buz Tabakası’nın (deniz seviyelerini 7,2 metre yükseltmeye yetecek kadar buzu tutan) nihai olarak neredeyse tamamen ve Batı Antarktika Buz Tabakası’nın tamamen kaybolduğunu (3,3 metre deniz seviyesi yükselmesine eşdeğer buzu tutan) gösteriyor. Bu seviyede bir erime her yerde kıyı şeridini yeniden tanımlayacaktır.

Rapor ayrıca, değerli karbon yutaklarımız olan kara ve okyanusların büyük risk altında olduğunu da ortaya koyuyor. Şu anda, dünyanın saldığı karbondioksitin yarısından fazlasını emerek dikkate değer bir hizmet gerçekleştiriyorlar, ancak emisyonlar arttıkça CO2’yi emmede daha az etkili oluyorlar. IPCC tarafından incelenen bazı senaryolarda, kara yutağı nihayetinde CO2’yi içine çekmek yerine yayan bir kaynağa dönüşüyor. Bu durum ise kontrolden çıkmış ısınmaya yol açabilir. Bunu, yerel ısınma ve ormansızlaşmanın birleşimi nedeniyle artık bir karbon yutağı olmayan güneydoğu Amazon yağmur ormanlarında zaten görüyoruz. Bu, yalnızca dünyanın iklim çabalarını etkilemekle kalmaz, aynı zamanda bölge ülkeleri için önemli gıda ve su güvenliği riskleri oluşturur ve geri dönüşü olmayan biyolojik çeşitlilik kaybına yol açabilir.

IPCC Raporundaki Uyarıları Dikkate Almalyız
2014’teki son IPCC değerlendirme raporundan bu yana, bilim sadece daha karmaşık hale gelmekle kalmadı, aynı zamanda endişe verici oranlarda salıma devam ettik. Bu yılki rapor, önceki değerlendirmelerden bile daha kasvetli ve mesaj açık: Bu, sıcaklık artışını 1,5°C ile sınırlamak için son on yılımız. 2020’lerde toplu olarak emisyonları durduramaz ve net sıfır CO2 emisyonuna ulaşamazsak, 2050 civarında ısınmayı 1,5°C ile sınırlamak imkansız olacak. Karşılaşacağımız etkiler, bugünün aşırı hava olaylarını aratır nitelikte olacak.

Artık hükümetlerin, işletmelerin ve yatırımcıların karşı karşıya olduğumuz krizin boyutuyla orantılı şekilde eylemlerini hızlandırma zamanı. Glasgow’daki COP26 iklim müzakerelerinden önceki bu son birkaç ayda, ülkelerin daha güçlü 2030 emisyon azaltma hedefleri ortaya koyması ve daha erken mümkün değilse bile yüzyılın ortasına kadar net sıfır emisyona ulaşma taahhüdü çok önemli. Kendimize daha güvenli bir gelecek için mücadele etme şansı vermemiz için bu taahhütlerin IPCC raporunun bulguları göz önünde bulundurularak yapılması gerekiyor.

Bu yazının orijinali Kelly Levin, David Waskow ve Rhys Gerholdt tarafından kaleme alınmış olup 9 Ağustos 2021 tarihinde burada yayınlanmıştır.

Pandemi sonrası şehircilik adına dünyada atılan adımlar neler?

Uluslararası mimarlık ve tasarım firması WATG’nin geliştirdiği ‘Yeşil Blok’ yaklaşımı, New York sokakları için yeşil, arabasız, açık hava odaklı bir sokak tasarımı öngörüyor. Çin’de 20. yüzyılın “bahçe şehri” yaklaşımına atıfla, metropollerden sürdürülebilir tarım arazileri ve yeşil kuşaklarla ayrılmış, sağlık bilincine sahip mini uydu yerleşimler oluşturulması planlanıyor. Paris’in ’15 dakikalık şehir yaklaşımı’ kent sakinlerinin ihtiyaç duyduğu hizmetleri en kısa mesafede alabilmesine dayanıyor. Ayrıca ulaşımda ise bisiklet kullanılması amaçlanıyor.

Özellikle İstanbul gibi metropolleri düşündüğümüzde Türkiye için en ideal şehir planlama yaklaşımı nedir?

Büyük kentler ulaşım, ekonomi ve nüfusun yığılma noktaları. Bu yığılma dengeli dağılmadığında ulaşım, konut, çalışma gibi alanlarda sorun çıkabilir. Türkiye’de 30 büyükşehir belediyesi var. İstanbul nüfusu büyükşehir olma kriteri olan 750 binlik alt sınırın yaklaşık 22 katı. İstanbul’un nüfus yoğunluğunu planlamadan önce, Türkiye kentleri arasındaki dengesiz nüfus dağılımını planlamak gerek. Bunun için de sanayinin farklı dallarıyla, eğitimle, sağlıkla, turizmle ön plana çıkan, farklı coğrafi bölgelerden yeni çekim merkezi kentler oluşturmak gerekiyor. Farklı kentler çalışma ve yaşama anlamında cazip hale getirilmediği sürece nüfus yoğunluğunu, İstanbul sınırları içinde geliştirecek bir planlama ya da projeyle çözmek oldukça güç.

Şehircilik uzun soluklu düşünmeyi gerektirir. Gelecek için bugünden ne yapabiliriz?

Kent ve çevresindeki bölge bir bütün. Kentlerin doğal kaynakları ve gıdayı sadece ‘tüketen’ taraf olmaması, yeşille ve tarımla bütünleşmiş ‘üreten’ tarafa geçmesi sağlanmalı.

Eskiden olduğu gibi çocukların mahalle mektebine gittiği, alışverişin karşı bakkaldan yapıldığı düzen en ideali diyebilir miyiz?

Parklarla, pazar alanlarıyla, yeşil alanlarla, bostanlarıyla yerel üretim ve tüketimin mümkün olduğu; paylaşmanın, selamlaşmanın hala değer olduğu mahallelerimizi geliştirmemiz bugünün ve geleceğin krizlerinin üstesinden gelmemiz ve güncel tanımla daha dirençli kentler yaratmamız için çok önemli bir seçenek.

Şehirlerde ulaşımı nasıl sağlayacağız?

Kentler artık taşıt odaklı planlama anlayışından vazgeçmeli. Pek çok firma salgın sonrasında ofis bağımsız çalışma modellerine geçiş planlıyor. Özel araç kullanımı yerine, hijyenik, kalabalık olmayan ve sefer sıklığı arttırılmış toplu taşıma imkanları çoğalmalı. Bisiklet, scooter ve yürüme yaygınlaşmalı. Bunun için de kentsel kullanım alanlarının uzak mesafelere yayılmadan tasarlanması gerek. Artık milyonları her gün aynı saatleri evden çıkaracak sistemleri terk etmek gerekiyor.

Türkiye’de hayata geçirilen projeler neler?

Kent içi bisikletli ulaşımın planlanması salgın döneminde ivme kazandı.Örneğin bisiklet ve yaya eylem planı hazırlayan İzmir, kentin çeşitli alanlarında bisiklet yolları inşa ediyor. Ankara’da ‘çevre dostu ulaşım dönemi’ başladı. İstanbul da bisiklet yollarını hızla arttırma çabası içinde. Anadolu’nun pek çok kentinde bisiklet kullanımı bir kültür olarak var ve ne mutlu ki yerel yönetimler de bu kültüre ve halkın talebine uygun projeler geliştirmeye başladı.

10 Ocak 2021 tarihinde Hürriyet Pazar’da yayımlanan bu röportajın orijinaline buradan ulaşabilirsiniz.

Fotoğraf: Alyssa Bossom/Unsplash

Nelere Adapte Oluyoruz?

Bu adaptasyona uygun olan sektörler ve çalışma biçimleri, ofis bağımsız, uzaktan çalışma sistemine geçiş yaptılar. İlk etapta genel ulaşım talebinde bir düşüş yaşansa da, bu düşüşün daha sonra özellikle toplu taşıma sistemlerinde olduğu; en yaygın bireysel ulaşım türü olan özel araç kullanımının arttığı; bunun yanında gelişmiş dünya kentlerinde bisiklet ve scooter gibi diğer bireysel ulaşım biçimlerinin yaygınlaştığına şahit olduk.

Kentlerde hava kirliliği azalırken; insanoğlu müdahale etmediğinde çevrenin kendi kendini ne kadar hızlı yenileyebildiğine de tanık olduk.

Bunların yanında, salgın, özellikle kentlerin yapı ve insan yoğunluğunu sorgulamamıza sebep oldu ve kentsel nüfus yoğunluğunun nasıl planlanması gerektiği yeniden tartışılır oldu. Son 30-40 yıldır, kentsel planlamada yüksek yoğunluklu bir yapılanma idealize edilmekteydi. Ancak Covid-19 salgını, yaşamakta olduğumuz bu yapılaşma şeklini sorgulamamıza sebep oldu. Bu nedenle, kentsel yoğunluğun merkezsizleştirilmesi yani yoğunluğun farklı alt merkezlere dağıtılması yeniden tartışılmaya başlandı.

Şehirler Sorgulanıyor

Bu kriz ortamı, insan ölçeğinin yani gökdelenler ve yüksek katlı apartmanlar yerine, yanından geçerken kendinizi küçücük ve değersiz hissetmediğiniz; gökyüzünü görmenize imkan tanıyan az katlı binaların ne denli önemli olduğunu bizlere gösterdi. İnsanların kolayca erişebilecekleri parklar gibi kamusal alanların, apartman avlusu ya da bahçesi gibi yarı kamusal alanların ve balkon gibi kullanım alanlarının ne derece önemli ve insani bir ihtiyaç olduğunu artık daha iyi biliyoruz. Tüm restoranların, kafelerin, kültürel faaliyet alanlarının, alışveriş merkezlerinin, yani aslında yapılı çevrenin kapandığı ve yasaklandığı noktada elimizde kalanın doğal çevre ve açık yeşil alanlar olduğunu gördük. İnsanların sadece açık havaya erişiminin yaşam için ne derece kritik olduğu anlaşıldı. Tüm bunlara da bağlı olarak emlak piyasasında ise artık daha az katlı, daha az yoğun ve yeşil alan, orman içerisinde ya da yakınında inşa edilmekte olan sitelerin reklamlarının arttığını görür olduk. Bunun yanında insanların bahçeli ve kent merkezinden uzak konut talepleri de artmaya başladı. Kısaca, temel ihtiyaçlarımız nelerdir; ve bunları nasıl sürdürülebilir hale getiririzi sorguladığımız bir dönem yaşıyoruz.

Neler değişecek?

Covid-19 salgınıyla birlikte pek çok alanda, normal hayatlarımızdan uzakta ve sosyal mesafeyi merkeze aldığımız yeni bir hayat biçimi algısı oluşturduk. Salgın öncesi döneme kıyasla bireysel olarak zorluklar çekmekle birlikte, bu algımızı koruyabildiğimiz taktirde çevresel ve kentsel anlamda insanlığın geleceği için yararlı olabilecek adımlar atılması da mümkün.

Kentlerin tek bir çekirdek merkez etrafında büyümesinden ziyade çok merkezli ve karma kullanım yaklaşımıyla yani, konut alanlarının, alışveriş alanlarının, kültürel alanların, sağlık ve eğitim hizmetlerinin bir arada planlanması; belirli alanlarda yüksek nüfus yığılmalarını önleyecek ve böylesi kriz durumlarının çözümünü kolaylaştıracak. Bu yapılanma, beraberinde oturma ve çalışma alanlarının da dengeli dağılımını getireceğinden, oturma alanı-çalışma alanı arası ya da kent merkezi-kent çeperi arasında oluşan trafiği azaltmaya da sebep olacak ve daha çevreyle, yeşille uyumlu; sürdürülebilir kentler oluşturmaya da vesile olacak. Bu özelliklerle gelişecek bir kentin yaşama ve çalışma biçimlerindeki değişiklikleri takiben mesafelerin kısalmasıyla birlikte ulaşım biçimlerinde de önemli değişiklikler olması beklenmeli. İnsanlar, kısa mesafelerde yürüme ve bisiklete binme eğiliminde. Önemli olan bu talebe uygun altyapının geliştirilmesi ki, başta dünyanın önde gelen kentleri; sonrasında da diğer kentler olmak üzere salgınla birlikte yürüme ve bisiklet altyapısının geliştirilmesine ayrıca önem vermeye başlandı. Bu anlamda yaya ve bisikletlilerin ön plana çıktığı yavaş sokaklar (slow streets); yine yeşil alanlarla bütünleşmiş bisiklet ve yaya altyapısının geliştirildiği yeşil blok (green block) yaklaşımları gündemde.

Bunun yanında, zaten bizim geleneksel yerleşim anlayışımızda bulunan ancak son yıllarda terk etme eğilimi gösterdiğimiz; salgınla birlikte dünyada da çok popüler hale gelen “yaşanabilir mahalleler” yaklaşımı salgın dönemi sonrasında yaşam alanlarımızı nasıl geliştirmemiz gerektiği konusunda yön gösteriyor. Az katlı konut alanlarından oluşan, yerel üretim ve tüketim mekanlarına sahip, yeşille bütünleşmiş, bir yerden bir yere yürüyerek ya da bisikletle gidilebilen ancak bunun yanında toplu taşıma alternatifleriyle de desteklenmiş yaşam alanları, geleceğin sürdürülebilir ve kriz anlarına dirençli kent modellerinin ilk ayağını oluşturacak.

*Bu yazının orijinali InBusiness dergisinin Ocak 2021 sayısında yayımlanmıştır.