Akıllı şehir, kentlileri düşünmemeye ve tembelliğe çeken bir teknolojik gelişim değil aksine onları yaşadıkları kentin farklı sorunları için daha aktif çalışmaya ve sorunların çözümünde karar verici bir aktör olmaya davet eden bir paylaşım ve düşünce mekanizması olmalıdır.

Akıllı şehirler hakkında konuşmaya başladığımızda tartışmalar genelde, bilgi ve bilişim teknolojileri, nesnelerin interneti, büyük veri konularına geliyor. Bu çok doğru bir yaklaşım olmakla birlikte; akıllı şehirler kavramı sadece yazılım, donanım ve veriler üzerinden okunmamalıdır. Bu kavram bunun çok ötesindedir.

Akıllı şehirler; özel ve kamu işletmelerinden kâr amacı gütmeyen kuruluşlara, sosyal girişimlerden vatandaşlara kadar çok katmanlı bir paydaş envanterinin dahil olduğu katılımcı yönetişim modelleri ile donanım, yazılım ve veri tabanlı inovasyon kültürünün birleştiği bir ekosistem olarak tanımlanmalıdır. Bu ekosistem, şehirlerin ekonomik büyümesinde ve kalkınmasında insan odaklı yenilikçilikte ve de kentliler için refah düzeyini artırmada bir katalizör görevi görmektedir. Bu kavram; şehirlerin daha verimli, çevresel zorluklara daha dirençli, uygun maliyetli ve sürdürülebilir hâle gelmesi için ve kentlilere çalışmak, yaşamak ve sosyalleşmek için daha iyi olanaklar sağlamalıdır.

MEVCUT DURUM VE GELECEKTEKİ ZORLUKLAR
Birleşmiş Milletler’in raporları, dünya nüfusunun 2050’ye kadar 9,8 milyara çıkacağını ve insanların %68’inin şehirlerde yaşayacağını tahmin ediyor. Bu büyüme şehir altyapılarını etkilemektedir ve etkilemeye devam edecektir. Dünyanın dört bir yanındaki şehirler hâlihazırda hava ve su kalitesi, kirlilik, tıkanıklık, aşırı kalabalık, yoksulluk, atık, sağlık ve sosyal bakım, enerji, ulaşım ve seyahat gibi bir dizi zorlukla mücadele ediyor. Şimdiden marjinal hava olaylarının sıklığında ve şiddetinde yaşadığımız artış, derinleşen iklim krizinin mevcut ve gelecekteki sorunların büyüklüğüne işaret ediyor.

AKILLI ŞEHİRLER İÇİN FIRSAT
Gerçekten akıllı olmak, mevcut şehirlerin işleyişinde köklü bir değişikliği ve yeni şehirlerin geliştirilip işletilmesini gerektirir. Bu konudaki engellerin kaldırılmasının yanı sıra birlikte çalışabilirlik ve ortak bilgi standartları çok önemlidir. Şehir yöneticileri de kentlilere gelişmiş ve yeni hizmetler sunan çözümler geliştirilmesine olanak sağlamalıdır. Akıllı şehirlerde verimlilik, döngüsel ekonomi süreçleriyle sağlanabilir. Bunun örnekleri arasında yerel olarak yenilenebilir enerji üretmek, suyu toplamak ve yeniden kullanmak ve kentsel arazilerde gıda yetiştirmek sayılabilir. Akıllı şehirlerde toplu taşıma uygun fiyatlı hatta ücretsiz, güvenilir, sıkışık olmayan ve çevreyi kirletmeyen türden olabilir. Sağlık ve sosyal bakım, uzaktan izleme ve video sistemleri ile desteklenebilir. Burada sorulması gereken soru, “Oraya nasıl gideriz?”

“Roma bir günde inşa edilmedi.” ve bu akıllı şehirler için de geçerli. Bununla birlikte, akıllı şehirler ögelerini sunmak için kullanılan birçok teknoloji örneği hâlihazırda zaten var.

Karar vericilerin, şehirlerimiz ve daha geniş metropol alanlarımız için büyük resmin tamamını görüp ona göre bir plan geliştirmeleri gerekiyor. Bu resim de ancak ve ancak katılımcılık yaklaşımı ile güvenilir ortaklıkların ve platformların iş birliği içinde, bir lego yapımı gibi küçük parçalar hâlinde birleştirilerek oluşturulabilir.

Bu yaklaşımı sağlamak için bazı kritik faktörler şunlardır:
• Açık kaynakları kullanan modüler bir mimari: Bu bizim başlamamıza, büyümemize ve hızla uyum sağlamamıza olanak tanır.
• Sağlam bir temel: Mimari ancak üzerine oturduğu temel kadar iyidir. Bunun güvenli, ölçeklenebilir, akıllı, dağıtılmış, genişletilebilir, esnek, duyarlı ve yeniliği destekleyici olması gerekir.
• Destekleyici bir ekosistem: Bu oluşum kurumsal düzeyde tüm bileşenlerin tam desteklenmesini gerektirir.

FIWARE platformunun kullanıcısı ve üyesi olan Montevideo şehri bunun güzel bir örneğidir.

AKILLI ŞEHİRLER SADECE TEKNOLOJİ İLE İLGİLİ DEĞİLDİR
Başarılı bir akıllı şehir, zorlukları iş birliğine dayalı, açık ve tekrarlanabilir bir şekilde ele alan bir şehir olmalıdır. İklim direnci, hava ve su kirliliği, halk sağlığı ve şehirlerin “yaşanabilirliği”ni ele alan başarılı bir akıllı şehir yaklaşımı istiyorsak şehrin bütün sorunlarına odaklanmalıyız. Açık bir toplum oluşturmalı, iş birliği yapmalıyız. Akıllı şehir yaratma yolunda çalışırken değerli girdiler sağlayabilecek geniş paydaş grubunu göz ardı etmemeliyiz. Bir inşaat tarifi üzerinden anlatmak istersek; kentlileri, endüstriyi, bilimi ve politikayı bir araya getirmek, yenilik için güçlü bir harç karışımı oluşturmak demektir. Buradaki esas mesele tekerleği yeniden icat etmek değil, tüm bu aktörler arasında mevcut bilgilerin tamamını kullanarak iş birliği yapmaktır. Başarılı bir iş birliğinin ön koşulu da açıklıktır: Açık veri, açık teknoloji, açık kaynak ve açık standartlar… Teknoloji sadece kolaylaştırıcıdır. Teknolojiye, amaca giden yoldaki bir kolaylaştırıcıdan öteye anlam yüklenmemelidir.

İŞ BİRLİKÇİ BİR YAKLAŞIMLA BAŞARI
Bu yaklaşımı hâlihazırda uygulayan başarılı projeler arasında, akıllı bir su toplumu için çalışan ve bir AB Horizon 2020 araştırma ve yenilik projesi olan SCOREwater bulunmaktadır. İklime dirençli bir şehir yaratma çabası içinde, Amersfoort (Hollanda) vatandaşlar tarafından toplanan verileri projeye entegre eden vatandaş bilim ağı “MeetJeStad” ile iş birliği yaptı.

Göteborg şehrinde (İsveç) sensörler, şantiyelerden akan suyun kalitesine dair çeşitli verileri topluyor ve bunları açık kaynak olarak paylaşıyor. Aynı veriler, çocuklar için su kirliliği konusunda eğitim programlarının hazırlanılmasında da kullanılıyor.

Barselona’da (İspanya) kanalizasyon şebekesine dair veriler kentliler tarafından oluşturulmuş olan bir platfrom tarafından analiz ediliyor. Atık sudaki COVID-19 bulaş riskleri bile analiz ediliyor.

Bir başka başarılı proje de bisikletlere sensörler takan, 20’den fazla paydaşın ortak çalışması olan Sniffer Bike. Bu; hava kalitesi, yol güvenliği ve bisiklet rotaları hakkında fikir veren bir sensör ağı oluşturuyor. Daha da önemlisi, vatandaşların girişimde aktif rol almaları için bir fırsat sağlıyor.

Fotoğraf: Celal Tolga İmamoğlu, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler

SADECE KUZEY AVRUPA’DA DEĞİL
Bu yaklaşımı daha iyi anlamak için Kuzey Avrupa ülkelerindeki uygulamalara ek olarak gelişmekte olan Afrika kıtasından da örnek vermek isabetli olacaktır. Afrika’nın Addis Ababa, Kampala ve Dakar gibi büyük şehirlerinde, yetersiz ana toplu taşıma seçenekleri nedeniyle, Türkiye’de genel olarak minibüs ve dolmuş olarak tanımladığımız ara toplu taşıma sistemleri, bütün toplu taşıma talebinin yaklaşık %70’ini karşılamaktadır. Bu yüksek talebe rağmen durak bilgileri, sefer sıklıkları ve güzergâhlar hakkındaki bilgiler, öncelikle kullanıcılar daha sonra da kentin ihtiyacı olan ana toplu taşıma sistemlerini planlayacak ulaşımcılar tarafından bilinmemektedir. Sadece tahminler yapılabilmektedir. Bu da hem kullanıcı hem planlamacı hem de karar verici bakış açısı ile veri eksikliği ya da diğer bir ifade ile açık verilerin verimli bir şekilde kullanılmadığına işarettir. Bu mevcut durumdan hareketle, çalıştığım kurum Dünya Kaynakları Enstitüsünün (WRI) içinde bulunduğu Digital Transport 4 Africa platformunun liderliğinde kentlilerin, işletmecilerin, karar vericilerin, üniversitelerin katılımı ile Kenya Nairobi’deki Matatu minibüs hatları için Google tarafından geliştirilmiş olan General Transit Feed Specification (GTFS) açık kaynağı üzerinden dijital güzergâh haritası oluşturdu. Nairobi böylece ‘Google Haritalar’da ara toplu taşıma sistemleri için yönlendirme özelliğine sahip ilk ve tek Sahra Altı Afrika şehri oldu. Bu uygulama ile Nairobili kullanıcılar, artık günlük yolculukları için üzerinden gidecekleri yerlere hangi hat ile ne zaman gidip dönebileceklerini kolaylıkla öğrenebilecek, ödeme yapabilecek hatta koltuk rezervasyonu bile yapabilecekler. Ulaşım plancıları ve karar vericiler için de bu uygulamanın çıktıları, bir sonraki adım olan ana toplu taşıma sistemlerinin hayata geçirilmesinde rehberlik edecektir.

Kenya Nairobi, Matatu Minibüs Servisleri İçin Geliştirilen Güzergâh Haritası

BANA GÖRE AKIL ŞEHİR
Son olarak; akıllı şehir, kentlileri düşünmemeye ve tembelliğe çeken bir teknolojik gelişim değil aksine onları yaşadıkları kentin farklı sorunları için daha aktif çalışmaya ve sorunların çözümünde karar verici bir aktör olmaya davet eden bir paylaşım ve düşünce mekanizması olmalıdır.

*Bu yazı Türkiye Sağlıklı Kentler Birliği’nin Kentli Dergisi’nin 40. sayısında yayınlanmıştır. 

Fotoğraf: http://www.sustrans.org.uk/sites/default/files/styles/main_image/public/main-image/abs0001_0.jpg?itok=AabVoZz4

Bu sorulara yanıt ise, Horizon 2020 Araştırma Projesi EMPOWER’dan geldi. 12 ortaklı EMPOWER, çözümü insanları tercihlerinden ötürü cezalandırmak yerine ödüllendirmekte buldu. Bunu yaparken de cebimize giren teknolojinin nimetlerinden faydalanıyor. Empower; Manchester, Helsinki, Enschede ve Göteborg’da yer alan dört LivingLab’de kamu kuruluşları, özel sektör ve sivil toplum için farklı ödüllendirme şemaları geliştiriyor ve sosyal deneyler ile bunların insanlar üzerindeki etkilerini ölçüyor. Bu sayede hangi yaklaşımın daha çok tercih edildiğine dair veri elde ediyor. Aynı zamanda pilot olarak seçilen Budapeşte (Macaristan), Milan (İtalya), New Castle (İngiltere), Reading (İngiltere), Antverp (Belçika), Odense (Danimarka) ile Bolonya’yla (İtalya) işbirliği yaparak geliştirdikleri çözümü onlara sunuyorlar. Bu şehirler de kendi yerel şartlarına uygun çözümler geliştiriyor ve insanların ulaşım tercihlerini daha sürdürülebilir kılmaya çalışıyor.

Ceza yerine ödüllendirme sistemi

Her şehir kendine has yöntemler geliştirebiliyor, farklı tercihlere farklı puanlamalar verebiliyor. Ancak diyelim ki siz kentinizde bisiklet teşvik etmeyi amaçlıyorsunuz. Bu durumda geliştirdiğiniz bir mobil uygulama ile öncelikle sisteme hedef kitlenizi çekmeye çalışıyorsunuz ki burada iletişim çalışmalarının büyük rolü var! Şunu belirtmekte de fayda var, projenin amacı hali hazırda araç kullanan kişilerin tercihlerini sürdürülebilir yöntemler ile değiştirmek. Dolayısıyla sisteme ilk kayıt olduğunuzda bir takım bilgileri girmeniz gerekebilir. Ardından her gün/hafta/ay size farklı hedefler koyuyor. Telefonunuzla adım saymak, spor faaliyetlerinizi ölçmek gibi düşünün; bunda da uygulama üzerinden hangi gün hangi yöntem ile seyahat ettiğinizi paylaşıyorsunuz. Geliştirilen şema doğrultusunda ödülünüz bir yerel bir kafeden bir fincan kahve de olabilir, bisiklet dükkânından bir ürün de, sinema için bilet de. Şemalar ve ödüllendirmeler dinamik olarak değişiklik gösterdiği için kesin bir ödül söylemek mümkün olmuyor. Bu sistemi sadece yerel yönetimler uygulayabilir diye de düşünmemek lazım. Özel sektör kuruluşlarını da hedefleyen proje, çalışanların özel araç/taksi kullanımını azaltmak için de şemalar geliştiriyor. Helsinki’deki LivingLab, taksi ve özel araç kullanımını bisiklet/toplu taşıma/yolculuk paylaşımı gibi yöntemlerle azaltılması ile elde edilen karın, tekrar çalışanlara dağıtılmasını sağlayan bir şema geliştirdi.

Danimarka’nın en büyük üçüncü kenti Odense, araç kullanımını yüzde 15 azaltacak!

Pilot şehirlerden Odense, her gün arabayla yapılan 36 bin yolculuğu bisiklet ya da yürüyüşle değiştirmeyi ve böylece de 5 km’nin altındaki mesafelerde özel araba kullanımını yüzde 15 azaltmayı hedefliyor. Hedefine ulaşmak içinse, deneyiminin en yoğun olduğu bisiklet alanını seçti. Bir yandan yolculukları takip edip oyunlaştırma yöntemini kullanarak tüm Odenseliler için bir pozitif şema geliştirdi. Öte yandan da “Bisiklet Arkadaşım” (Ta’ Cyklen Danmark) adında bisiklet binme üzerine oyunlaştırılmış bir mobil uygulama ile okul çocukları arasında bisikleti teşvik ediyor. Bunun yanı sıra, Odense çarşı, alışveriş merkezi gibi alanlarda düzenli etkinliklerle yürüyüş kampanyaları yapmayı planlıyor. Özel araç kullanımını yüzde 15 azaltmak gibi bir hedefi gerçekleştirmek içinse, Odense ilk olarak kampanyaların bilinirliğini arttırmak için reklam ve iletişim çalışmalarına odaklandı. Sosyal medyadan aktif olarak faydalanmanın yanı sıra, kampanya özelinde broşür, kartpostal, açık hava posterleri, tanınmış yerel dergilerde makaleler, yerel kahve dükkanlarına al-götür kahveler için özel tasarlanmış bardaklar gibi iletişimin farklı kanallarına da dokunuyorlar. Ödüllendirme sistemlerinde kullandıkları teşvik ise bisiklet kaskı, yağmurluk, şeker, bisiklet, sinema bileti ve aklınıza gelebilecek pek çok şey. Ve işin aslı, “Bisiklet Arkadaşım” kampanyasını daha Ağustos 2016’da başlatmış olsalar da Eylül ayı boyunca 34 okula yaptıkları ziyaretlerin neticesinde okula anne ve babalarının arabaları yerine bisiklet ile gelen çocukların sayısında gözle görülür bir artış gözlenmiş bile.

Siz de bir parçası olabilirsiniz!

Pilot şehirler çoktan seçilmiş olsa da, ister yerel yönetim, ister özek sektör kuruluşu olsun hala EMPOWER’ın geliştirdiği çözümlerden faydalanmak mümkün. “Takipçi Şehir” kategorisi altında, ilgi duyan, benzer uygulamaları hayata geçirmek isteyen kuruluşlar EMPOWER’a başvuruda bulunarak proje kapsamında geliştirilen EMPOWER Toolkit’ten faydalanabilir, cep telefonu uygulamalarını ve içeriklerini internetten inceleyebilir. Bu sayede çalıştay/konferans, projenin sonuç ve etkileri hakkında da düzenli bilgi alma fırsatı elde edebilirsiniz.

Başvurmak ve daha fazla bilgi almak için: http://empowerproject.eu/cities/follower-cities/