Araştırmacılar, ultra düşük emisyon bölgesinin tanıtımından önce 2018-19, tanıtımından sonra ise 2019-2020 yıllarında Londra’nın merkezindeki 44 okulda 1.000 çocukla okula nasıl gittiklerine dair bir anket yaptı. Benzer şekilde, Londra’nın merkezine demografik yapısı ve hane geliri açısından benzeyen Luton kasabasında, ultra düşük emisyon bölgesi dışında yaşayan benzer sayıda çocukla da aynı anket gerçekleştirildi. Sonuçlara göre, daha önce arabayla okula giden Londra’nın merkezindeki 10 çocuktan 4’ü ultra düşük emisyon bölgesinin uygulanmasından sonra yürüyüşe, bisiklete veya toplu taşımaya geçiş yaptı. Ancak Luton’da aynı dönemde bu geçişi yapan çocuk sayısı 10 çocuktan yalnızca 2’de kaldı.

15 sağlık, çevre ve iklim örgütünden oluşan Temiz Hava Hakkı Platformu’nun (THHP) hazırladığı ve Türkiye’de hava kalitesine dair önemli veriler sunan rapora göre, 2021 yılında İstanbul’da 4.848, Ankara’da 2.853, Türkiye genelinde en az 42 bin kişi hava kirliliğine bağlı hastalıklar nedeniyle hayatını kaybetti. Bu veriler, kent içi ulaşım kaynaklı emisyonları azaltmak için Türkiye’de yeni politikaların hayata geçirilmesi gerektiğini bir kez daha vurguluyor. Avrupa kıtasında başarılı örneklerin somut çıktılar vermeye başladığı bugünlerde, büyük şehirlerimizde yerel yönetimlerin, ilgili bakanlıkların koordinasyonuyla bu reçetenin uygulanması gerekir. Özellikle İstanbul Kadıköy, İzmir Alsancak gibi şehir merkezlerinde fosil yakıtlı motorlu taşıtlardan arındırılmış alanlar yaratmak ve toplu taşıma sistemleriyle entegre, etkileşimli aktif ulaşım (yürüme ve bisiklet) olanaklarını geliştirmek, iklim krizine karşı en etkili çözüm olacaktır.

Hava kalitesini iyileştirmeyi, iklim değişikliğiyle mücadele etmeyi ve hayat kurtarmayı hedefleyen ilk küresel konferansıyla Dünya Sağlık Örgütü de bu konuya gösterdiği ilgiyi ortaya koydu. Temiz bir hava için verilen mücadelede artık tüm paydaşların bir araya gelmesinin zamanı geldi. Bir yandan politika, toplum ve bilim alanındaki liderler temiz havanın halk sağlığı açısından önemini  yakından incelerken; bir yandan da iklim dünyası daha geniş çaplı bir eyleme olanak sağlayacak önemli enstrümanlar sunuyor.

Hava kirliliği hem iklim hem de sağlık sorunu!

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) tarafından yakın zamanda yayınlanan rapor da iklim eylemlerine dair durumu olabildiğince net bir şekilde ortaya koydu: iklim değişikliğinin en korkunç etkilerini bertaraf etmek için küresel ısınmayı 1.5 derece ile sınırlama hedefinden sapmış görünüyoruz. Kömür kullanımını sonlandırmak, yenilenebilir kaynakların kullanımını arttırmak, enerji verimliliğini iyileştirmek ve gıda üretimimizde neredeyse bir devrim yaratmak için rotamızı hızla değiştirmemiz gerekiyor. Bir yandan da sürdürülebilir üretim yapmamız, hava kalitesini iyileştirmemiz ve insanlar için de daha iyi yaşam koşulları sunmamız gerekiyor.

Bu konuya hem sağlık hem de iklim hedefleri dolayısıyla ilgi gösterilmeli. Yeterince ele alınmayan bir konu ise hava kirliliği ile iklim değişikliği sebeplerinin ne kadar örtüştüğü. Bazı durumlarda bahsi geçen kimyasallar bile aslında aynı.

Metan, siyah karbon, hidroflürokarbon (HFC) ve troposferik ozon gibi kısa ömürlü iklim kirleticileri küresel sıcaklıklar üzerinde güçlü etkiye sahip; bir çoğu da aynı zamanda tehlikeli hava kirleticileri. Örneğin metanı ele alacak olursak; metan önümüzdeki 20 yıl içinde karbondioksite kıyasla küresel ısınmaya 86 kat daha fazla etki edecek bir seragazı gücünde. Kirli hava kütlesinin de en büyük unsuru olarak zemin düzeyinde de en büyük öncü madde olan metan, bronşit ve astımın kötüleşmesine sebep olurken bir yandan da akciğer dokusunu zedeleyebilir. Tek başına troposferik ozona maruz kalmak bile her yıl yaklaşık 1 milyon kişinin erken ölümüne neden oluyor.

Diğer vakalarda ise sağlığa zararlı kirleticiler ile iklim değiştiren bileşenler aynı anda salınıyor. Örneğin enerji elde etmek için kömür yakıldığında karbondioksit, metan ve nitröz oksit gibi sera gazlarının yanı sıra kimi zaman toksik cıva ile beraber sağlığa zararlı ince parçacıklar da ortaya çıkıyor.

İklim Taahhütlerini Güçlendirmek Hava Kalitesini de İyileştirecek

İklim değişikliği ile ilgili geliştirilen enstrümanlar hava kirliliği ile mücadele ve halk sağlığını iyileştirme konularına da yeni bir ivme kazandırabilir. Tam da bu sebeple bu enstrümanlara sıkı sıkı sarılmalıyız.

Örneğin uluslararası Paris Anlaşması ülkelere 2020 yılına kadar daha güçlü ulusal eylem planı ya da “ulusal katkı beyanı”  (NDC) hazırlaması konusunda çağrıda bulundu. Finansmanı yönlendirip küresel salım eğrisini değiştirmek için bunlar önemli enstrümanlar.Bunları sadece ısınmayı 1.5 derece ile sınırlandırmak için gerekli diye düşünmemek lazım, ekonomik açıdan da oldukça etkili: New Climate Economy’nin bir araştırmasına göre cesur iklim eylemleri 2030 yılına kadar $26 trilyonluk küresel bir ekonomik kazanç sağlayabilecek.

Kısa ömürlü iklim kirleticileri ile mücadeleyi, güçlendirilmiş ulusal katkı beyanlarının merkezine yerleştirerek hem iklim hem sağlık hedeflerinde ilerleme sağlamak mümkün. Yakın zamanda yayınlanan bir çalışmaya göre iklim değişikliğinin önüne geçmek, hava kirliliğine bağlı ölümlerin önüne geçebilir; dolayısıyla iklim değişikliği ile mücadelenin faydaları emisyonları azaltmanın maliyetlerinin çok daha ötesinde. Bunlarla birlikte, sağlık eş faydalarının katma değeri bazen etki azaltma çalışmalarının maliyetinin iki katından bile fazla olabiliyor. Çin ve Hindistan için seragazı emisyonlarının maliyetlerini azaltmak başlı başına sağlık faydaları ile telafi edilebilir.

WRI&Oxfam’ın yeni yayınladığı bir makale de ülkelerin kısa ömürlü iklim kirleticileri ile ilgili kilit sektörlere dair hedef, politika ve eylemleri nasıl yeni ya da güncellenen ulusal katkı beyanlarına dahil edebileceğine dair seçenekler sunuyor. Böylece ülkeler,  bir yandan iklim ve sağlık faydalarının katma değerlerinden hızlı bir şekilde yararlanırken bir yandan da iklim değişikliğinden en az sorumluluğa sahip kişilerin giderek artmakta olan olumsuz etkilerle mücadelede yalnız kalmamalarını sağlayabilir.

Kısa ömürlü iklim kirleticileri ile mücadele

İklim değişikliğinin etkilerini ve hava kirliliğine bağlı riskleri azaltmanın aynı şey olmadığının altını çizmek gerekir. Ancak havadaki kirleticilerin yoğunluğu da iklim değişikliğinin odak noktalarından biridir. Sağlık eylemleri ile iklim eylemlerini birbiriyle uyumlu hale getirmekse, beraberinde pek çok yeni ve inovatif stratejiyi barındırır. Kısa ömürlü iklim kirleticileri ile mücadele etmek, hava kirliliğini ve iklim değişikliğini kontrol altına almak için önemli bir yol sunmaktadır.

Katherine Ross & Jessica Seddon tarafından kaleme alınan bu yazı 29 Ekim 2018 tarihinde World Resources Institute’un (Dünya Kaynakları Enstitüsü) blog sayfasında yayınlanmıştır. Orijinalini buradan okuyabilirsiniz. 

Bununla birlikte, dünya genelinde yapılan şehirleri yayalaştırma projeleri bize araç yoğunluklu sokakları yürünebilecek alanlara çevirmenin bir çok faydası olduğunu göstermektedir. Böyle bir değişiminin artan fiziksel aktivite ve daha yüksek ekonomik faaliyet gibi çeşitli avantajları bulunuyor. EMBARQ Türkiye ekibi tarafından hazırlanan “İstanbul Tarihi Yarımada’nın Yayalaştırılmasının Hava Kalitesine Etkilerinin Değerlendirilmesi” raporunda İstanbul’u yayalaştırmanın yerel hava kalitesi üzerindeki etkileri incelenmiştir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Fatih Üniversitesi ile koordineli yürütülen bu kapsamlı çalışma, yerel hava kalitesindeki kayda değer iyileşmeyi ortaya koymuştur. Raporun son kısmında ise, sürdürülebilir ulaşım yöntemleri kullanarak hem bölgenin hava kalitesini iyileştirecek öneriler sunulmuştur.

 Arabalar yerine insanlara öncelik vermenin etkisi

İstanbul’un en sembolik semtlerinden biri olan ve UNESCO tarafından Dünya Mirası olarak tanınan Tarihi Yarımada şehrin turistik ve ticari merkezidir. Günde yaklaşık 2,5 milyon ziyaretçi çekmesine rağmen, on yıl öncesine kadar Tarihi Yarımada da İstanbul’un geri kalanı gibi araba yoğunluklu bir bölge olmuştur. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Tarihi Yarımada bölgesi’ndeki ilk yayalaştırma projesini 2005’te başlatmıştır. Projenin ana hedefi ise, araç trafiğinin yerel halk üzerindeki etkilerini azaltmak yönündedir. 2010 senesinde, İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Gehl Architects ile işbirliğinde, EMBARQ Türkiye “İstanbul’un Kamu Alanları ve Kamusal Yaşamı” adlı raporunu  hazırlanmıştır. Bu raporda Tarihi Yarımada’nın yayalaştırılması projesine yönelik önemli stratejilere yer verilmiştir. O zamandan beri, Fatih Belediyesi 295 sokağı yayalaştırmıştır ve bu bölge İstanbul halkı için çok önemli bir ulaşım merkezi haline gelmiştir.

2015’te hava kalitesine etkileri üzerine hazırlanan bu yeni raporda, 2010-2014 seneleri arasında yayalaştırılan sokaklarda araç emisyonunun ve onun getirdiği hava kirliliğinin kayda değer bir derecede azaldığı gözlemlenmiştir. Tarihi Yarımada’nın uç noktasında, Sultanahmet’te ve araç girişine kapatılan toplu taşıma  duraklarında trafiğe bağlı emisyonların önemli bir oranda düştüğü gözlenmiştir. Yarımada’nın merkezindeki bitişik sokakların da bu değişimden faydalandığı dikkat çekmiş ve hava kirliliği oranında bir azalma tespit edilmiştir. Fakat Tarihi Yarımada’nın Kuzeydoğu’sunda bulunan ve daha yayalaştırılmamış olan yerleşim bölgesindeki trafiğe bağlı emisyonların neredeyse hiç değişmediği görülmüştür. Bu bulgu da yayalaştırmanın hava kalitesi üzerinde olan doğrudan etkisini kanıtlamıştır.

İstanbul için daha geniş bir vizyon

Hazırlanan rapor yerel hava kalitesini ve halk sağlığını geliştirmek için bir takım öneriler ve stratejiler sunmaktadır. Bunların arasında öne çıkan öneriler:

•       Mevcut yayalaştırılmış caddelerin sadece yayalar tarafından kullanılmasını sağlayacak önlemler uygulanmalıdır.
•       Özel araç yoğunluğunu azaltmak amacıyla bölgeye paralı giriş gibi yasal düzenlemeler uygulanmalıdır.
•       Bölgede yolcu taşıma kapasitesi yüksek, entegre toplu taşıma sistemleri tercih edilmelidir.
•       Bölge dışında oluşturulacak park yerleri sağlanarak, Tarihi Yarımada’da bisikletli ulaşım, toplu taşıma ve yürüme ana yüklenici hat olan tramvay ile entegre edilmelidir.

Sunulan önerilerin etki alanı sadece hava kalitesi ile sınırlı kalmıyor. Bu önlemlerin uygulanması halinde; gürültü kirliliğinin azaltılması, yaya güvenliği, toplu taşımaya erişim ve hayat kalitesi gibi ek faydalar da sağlanabilir.

2014 yılında piyasaya çıkan yeni araçlarında 2015 için hedefledikleri karbondioksit (CO₂) değerlerinin altına inmeyi başardı. Yeni araçların kilometre başına ortalama CO₂ salımı 28 üye ülkenin 17’si için 123,4 gram olarak hesapladı. Avrupa Çevre Ajansı’nın (European Environment Agency) yaptığı çalışmaya göre bu değer 2015 yılı için öngörülen 130 gram değerine göre oldukça önemli bir fark olarak değerlendirilmekte olup, izlemenin başlatıldığı 2010 yılından beri %12’lik beklenenin üzerinde bir azalma olduğu belirtilmiş. Bu gelişmeyi göz önüne alan otomotiv sektörü ise 2021 hedeflerinin (95 gram) de altına düşürecek yenilikçi teknolojilerin araştırma ve geliştirme çalışmalarına başladılar.

Geçtiğimiz yıl çalışmanın yapıldığı 17 ülkede trafiğe kayıt olan yeni araç sayısı 12,5 milyon olarak belirlenmiş. Verilere bakıldığında bu sayı 2007’den beri ilk defa artış göstermiştir. Kullandığı enerjiye göre ortalama emisyon salım değerlerini en çok indiren ilk üç ülke Hollanda, Yunanistan ve Portekiz, en az indirenler ise Estonya, Letonya ve Bulgaristan’dadır. Bu açıdan 2004 öncesi katılım ülkeleri ve sonrası ülkeleri arasında halen farklılık olduğu görülmektedir.

Geçtiğimiz yıl için trafiğe çıkan yeni araç oranına bakıldığında ki bu değerler Türkiye şehirlerinden oldukça yüksektir, ilk üç ülke Almanya, Birleşik Krallık ve Fransa. Ancak Avrupa Birliği’nde trafiğe çıkan yeni araçların 38 bin kadarı ise elektrik araçlardan oluşmaktadır. Elektrikli araçların en çok tercih edildiği ülkeler ise en çok yeni araca sahip olan ülkeler arasından sırasıyla Birleşik Krallık, Fransa ve Almanya’dır. Fransa’nın Birleşik Krallık ve Almanya’ya göre atak yaptığı görülmektedir. Yapılan vergi indirimleri, devlet teşvikleri ve yüksek emisyon salımı olan araçlar için çeşitli sınırlandırma politikaları –düşük emisyon bölgeleri vb- sayesinde Avrupa Birliği’nde 2013 yılına göre %57’lik bir artış sağlanmış olup, elektrikli araçların sürücüler arasındaki popülaritesinin giderek artmaktadır. Bu sayıdaki artışa elektrikli araçlar için alt yapı ve üst yapı çalışmalarının hızlanmasının da etkisi olduğu belirlenmiştir.

Ulaşım kaynaklı karbon salımının azaltımında motorlu taşıtlardaki yeni teknolojilerin kullanımının yanı sıra Avrupa şehirlerinde bisiklet kullanımında da artış görülmektedir. Avrupa Bisikletliler Federasyonu (European Cyclists’ Federation) verilerine göre 2010 yılından 2014 yılına bisiklet kullanımı Avrupa şehirlerinde hızla artmıştır. En fazla kullanım oranına sahip ilk iki ülke tahmin edilebileceği gibi sırasıyla Hollanda ve Danimarka olup, üçüncü sırada ise süpriz bir şekilde Macaristan görülmektedir. Macaristan’ın 2010 yılından beri sürdürülebilir kent içi ulaşım ve hareketlilik adına katılımcı bir yaklaşım ile geliştirdiği politikalar bisiklet kullanımının kentliler arasında oldukça sevilmesini sağlanmıştır.

Macaristan’ın mevcut durumda karbon salım değerleri yapılan çalışmada yüksek çıkmış olmasına rağmen düşüş görülmektedir. Bütün bu motorsuz ulaşım teşvikleri de dahil temiz teknoloji uygulamaları ve mevzuat ile ilgili sınırlamalar sonucunda 2014 yılında ulaşım kaynaklı karbon salımı en düşük olan ilk üç ülke Hollanda, Yunanistan ve Portekiz’dir. Bu ülkelerde trafiğe çıkan yeni araçların sayısı diğer ülkelere göre düşük olmakla birlikte trafikte araç yoğunlukları o kadar düşük değildir. Bu da gösteriyor ki kent içi ulaşım kaynaklı karbon salımlarının azaltımı için hem yenilikçi temiz ulaşım çözümleri, hem de bisiklet gibi motorsuz ulaşım türlerinin etkisi birlikte uygulandığında daha etkin olmaktadır.

*Pınar Köse’nin Unibusiness Mayıs 2015 sayısında yayınlanan yazısıdır.