Herkes için yeterince açık ama yine de bir kez daha altını çizmekte fayda var: İklim krizi; bireylerin, tek bir sektörün, tek tek kurumların ve hükümetlerin çözebileceği bir sorun değil. Herkesin ayrı ayrı elini taşın altına koyması, iş yapış modelini değiştirmesi gerekiyor. Ve bu değişimde kent yönetimlerine de hiç azımsanmayacak görevler düşüyor.

Kentler iklim kriziyle mücadele böyle önemli bir rol oynuyor

Dünya Bankası verilerine göre, 2020 yılı itibarıyla dünya nüfusunun yüzde 56.15’i kentlerde yoğunlaşmış durumda. Hatta Türkiye’de nüfusun yüzde 76’sı kentsel alanlarda yaşıyor. Ve gerek Türkiye’de gerek dünyada bu yoğunluk giderek artacak. Dolayısıyla şehirlerimizde halihazırda çok yoğun olan enerji, hizmet, gıda tüketimi daha da artacak. Karbonsuzlaşmayı sağlayacak yöntem ve yaklaşımlar geliştirilemedikçe de bu tüketim artışı beraberinde yüklü bir emisyon getirecek.

Bunu özellikle enerji bağlamında ele alırsak, dünya genelinde toplam enerjinin yüzde 78’ini şehirler tüketiyor. Atmosfere salınan, enerjiye bağlı sera gazı emisyonlarının yüzde 75’inden şehirler sorumlu. Dolayısıyla şehirlerin, ulaşımdan atık yönetimine hemen her alanda aldıkları kararlarla ve bütüncül bir planlama ile, bir sistemi baştan başa karbonsuzlaştırma ve dirençli kılma potansiyeli var. Örneğin ulaşım alanında metro gibi ana toplu taşıma türleriyle bütünleşik ve etkileşimli yürüme ve bisiklet gibi aktif ulaşım yöntemleriyle özel araç kullanımını azaltmak, ardından da toplu taşıma araçlarını yeni nesil elektrikli filolar ile yenilemeyi önceliklendiren bir yaklaşımla kent içinde ulaşım sistemini karbonsuzlaştırmak mümkün.

Kentsel dönüşüm konusunda hükümetlere destek veren global bir inisiyatif olan Coalition for Urban Transitions’ın bir araştırmasına göre, karbon ayak izini azaltmaya yönelik iklim eylemleri, bir yandan kentlerden kaynaklanan emisyonları yüzde 90 azaltırken, diğer yandan 2050 yılına kadar kentlerde net $24 trilyonluk bir fayda sağlayabilir. Ve işin aslında umut veren tarafı, emisyon salımını neredeyse sıfıra indirmeye yardımcı olacak etkisi kanıtlanmış teknolojiler günümüzde mevcut.

Beş Alan Öne Çıkıyor

Hal böyle olunca, iklim kriziyle mücadele alanında kentler için önceliklendirilmesi gereken beş konu ön plana çıkıyor.

• Kent yönetimleri Kent Eylem Planları’nı hazırlarken, bunların Ulusal Katkı Beyanları ile uyumlu olmasına dikkat etmeli. Eylem planlarında belirledikleri hedeflerin küresel ısınmayı 1.5derece ile sınırlandırma nihai hedefine katkı sunduğundan ve ölçülebilir olduğundan da emin olmalı.
• Şehir planlama ve öncelik belirleme çalışmalarında bütüncül iklim eylemleri dikkate alınmalı. Evet, iklim eylem planlarının hazırlanması önemli bir adım, fakat ulaşımdan gıdaya, enerjiden atığa aklınıza gelebilecek tüm eylem planlarında, olmazsa olmaz bir başlık olarak iklime yer verilmeli. Ancak bu şekilde temiz hava, daha yeşil ve güvenli, herkesi kapsayan şehirlere kavuşabiliriz. Ayrıca bütüncül iklim eylemlerinin sağlık, istihdam gibi alanlarda da fayda sağladığını unutmamak gerek.
• Sürdürülebilir hareketlilik alanında daha kapsamlı yaklaşımlar geliştirilmeli. Bu yılki COP26, ulaşım alanında sadece elektrikli araçlara odaklanarak büyük ulaşım sektörü namına büyük eleştiri topladı. Özellikle karayolu ulaşımının Türkiye’deki tüm emisyonların yüzde 18’ine sebep olduğunu düşünürsek, bu alanda etki yaratacak bütüncül çözümlerin geliştirilmesi şart. Sıfır emisyonlu ulaşım araçları söz konusu olduğunda, elektrikli araçların önemli bir rolü olduğu yadsınamaz bir gerçek. Ancak zaten bir iklim krizinin içinde olduğumuzu düşünürsek, tüm motorlu taşıtların elektrikliye dönmesi için de önümüzde daha uzun bir zaman var. Ne var ki iklim açısından bizim böyle bir zamanımız yok! O yüzden de çok daha kısa vadede, çok daha düşük bütçelerle hayata geçirilebilecek bir diğer sıfır emisyonlu ulaşım yöntemleri olan yürüme ve bisiklet gibi aktif ulaşım türlerine yatırım yapılmalı. Bununla birlikte kent yönetimleri toplu taşımayı kentliler için daha cazip, güvenilir ve konforlu hale getirecek projeleri hayata geçirmeli.
• Su yönetimi ve kentlerin direncini artırma çalışmalarında, doğa temelli çözümler kullanılmaya ağırlık vermeli. Çevre konusunda uygulamaları ve politikaları iyileştirmeye yönelik çalışmalar yapan araştırma enstitüsü WRI’ın araştırmasına göre, Türkiye 2040 yılına geldiğinde ‘çok yüksek su stresi’ yaşayacak ülkeler arasında yer alıyor. Türkiye’nin kullanılabilir su kaynaklarını değerlendiren Doğayı Koruma Vakfı WWF’e göre de Türkiye su sıkıntısı çeken bir ülke. Tahminlere göre yılda 400 metreküp olan kişi başına düşen su miktarının, 2030 yılında 100 milyon olması beklenen nüfusla birlikte 1.120 metreküpe düşmesi bekleniyor. Dolayısıyla su yönetimi aslında kentlerin ağırlık vermesi konuların başında geliyor. Buradan hareketle de su kaynağı, su yönetimi ve su uyum önlemlerinin birlikte ele alınması şart.
• Kent eylemlerinin merkezine eşitlik ve kapsayıcılık ilkesi yerleştirilmeli. Dünya genelinde her üç kentliden biri; barınma, elektrik ya da temiz su ve sağlık gibi kritik öneme sahip hizmetlere erişemiyor. Enerji, barınma, alan kullanımı, ulaştırma gibi alanlarda herkesi kapsayan iklim eylemleri geliştirerek, kent eylemlerinin daha kapsayıcı bir nitelik kazanması mümkün. Çünkü kentleri yönetme ve kentlilere hizmet sağlama biçimleri değişmediği takdirde kentler yoksulluk çemberinde daha da sıkışacak. Yoksullukla birlikte düşük verimlilik ile çevrenin tahribatı, tüm kentlilerin yaşam kalitesini olumsuz etkilerken kalkınma ve iklim hedeflerine ulaşmaya da ket vuracak.

*Bu yazıyı Hande Dönmez Yeşil Haber için kaleme almıştır. Yazının orijinali 21 Ocak 2022 tarihinde burada yayınlanmıştır. 

Eskişehir, Türkiye. Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Binaları olmayan bir şehir elbette bir şehir sayılmaz. Buna rağmen iklim eylemleri söz konusu olduğunda binalara ulaştırma, enerji üretimi ve sanayiye göre daha az önem veriliyor.

Binalarımızı daha enerji verimli hale getirmek aslında insanlığın bildiği en düşük maliyetli emisyon azaltma yöntemlerinden birisi. Ek olarak da kentsel dayanıklılık, kentsel gelişim ve yaşam kalitesi için büyük faydalar sağlıyor. Buna rağmen 2018, enerji verimliliğinde artışın yavaşladığı üst üste üçüncü yıl oldu.

Bu durumu da ciddi bir talihsizlik olarak değerlendirebiliriz. Bina yapım ve işletme süreci, halihazırda küresel olarak enerji kaynaklı CO2 emisyonlarının yüzde 40’lık pay ile en büyük sorumlusu. Küresel bina stoğu ise 2060 yılına kadar ikiye katlanacak bir trend çiziyor.

Genel gidişat yanlış yönde ilerliyor olabilir, ancak bu alanda örnek alınacak liderler de var. 870 bin nüfuslu Eskişehir de onlardan biri.

Eskişehir’de Enerji Verimli Binalar Ön Plana Çıkıyor. 

Sürdürülebilir ulaşım konusundaki çalışmaları ile 2019 WRI Ross Prize for Cities Ödülü‘nün finalisti olan Eskişehir, yenilikçi kentsel gelişime uzun süredir öncülük etmekte. Eskişehir, 2016 yılında şehirlerde bina verimliliğini artırmak amacıyla yerel yönetimlere teknik destek sağlayan, kamu sektörü, özel sektör, STK ve uluslararası kuruluşların oluşturduğu küresel bir işbirliği platform olan Building Efficiency Accelerator (BEA) ağına dahil oldu.

Eskişehir Büyükşehir Belediyesi, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler’in sağladığı teknik destek ile, BEA kapsamında bina verimliliği kent politikaları ve projeleri geliştirip uyguluyor.

Eskişehir, bina verimliliği planlarını geliştirirken, hem Türkiye’deki  kamu sektörü ve özel sektör, sivil toplum kuruluşları uzmanlarını hem de küresel BEA platformunun üyesi araştırma kurumları, STKlar, akademi ve iş dünyasından uluslararası uzmanları sürece dahil etti.

Önceliklendirilen birkaç çalışma ise şunları içeriyor:

1. Daha Verimli Belediye Binaları: Eskişehir, yeni yapılacak belediye binalarının ulusal bina performansı sertifikasyon sistemine göre “B Sınıfı” enerji verimliliği sınıfında veya üzerinde performans göstermesi gerekliliğini ilan etti. Böylelikle, yeni yapılacak belediye binaları yönetmeliğin izin verdiğini minimum performans seviyesine göre  % 30-60 daha fazla enerji tasarrufu sağlayabilecek.

2. Enerji Etütleri: Tüm yeni yapılacak ve mevcut belediye binalarının enerji tüketimlerinin izlenmesi kararlaştırıldı. Bu politika, Eskişehir Büyükşehir Belediyesi’ne ait en çok enerji harcayan binalar için bir veritabanı oluşturulması ve stratejik olarak iyileştirmelerin planlanmasının yolunu açtı. İlk önce: şehrin merkez otobüs terminalinin enerji etütü gerçekleştirildi.

3. Teknik Eğitimler: Eskişehir Büyükşehir Belediyesi, enerji verimliliği uygulamalarının yaratacağı ekonomik fırsatların iyi değerlendirilebilmesi için mimarların, mühendislerin ve belediye teknik personelinin mesleki kapasitesinin güçlendirilmesine önem verdi. Danfoss, Siemens, Philips, TURSEFF ve ÇEDBİK gibi BEA platformu yerel paydaşları ile işbirliği içinde, akıllı şehirler, enerji tasarruflu aydınlatma, yeşil binalar, enerji yönetimi ve bölgesel ısıtma gibi çeşitli konuları içeren eğitim çalışmaları düzenledi.

4. Kamu Farkındalığının Artırılması: Enerji verimli binalara olan talebin artması enerji verimliliği politikalarına uyumu artırdığı gibi daha yüksek politika hedefleri belirlemeye de fırsat verir. Bu nedenle Eskişehir, enerji etkin binalara talep oluşturmak ve davranış değişikliğini teşvik etmek için halkı bilinçlendirme kampanyası başlattı.

Bu kampanya, televizyon spotlarını, reklam panolarını ve enerji verimliliği ipuçlarını içeren bir web sitesini içeriyor. Eskişehir, ayrıca 500 çocuğun enerji verimliliği temalı oyun oynayabileceği ve kendi evlerinde daha sürdürülebilir olmayı öğrenebileceği bir gençlik festivaline ev sahipliği yaptı.

Belirlenen öncelikler doğrultusunda sürekli ilerleme sağlamak ve de enerji verimli binaları gözeten enerji master planı hazırlayabilmek için, şehir, büyük olasılıkla özel bir Belediye Enerji Yönetimi Biriminin de göz önünde bulundurulduğu bir enerji yönetimi planı tasarlıyor.

Eskişehir’deki bina verimliliği faaliyetleri ulusal eylemlerin ilerlemesine de katkı sağlıyor.

Ayrıca, Eskişehir 2023 yılına kadar binalarda ve diğer sektörlerde enerji verimliliği konusunda ulusal hedefleri belirleyen Türkiye’nin Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı’nın uygulanmasında öncü şehirlerden biridir.

Ulusal plan, kamu binaları için enerji tasarrufu hedefleri belirlemeyi, yenilenebilir enerji kullanımını artırmayı ve neredeyse sıfır enerjili binalar oluşturmayı hedefliyor.

Eskişehir’in hedefleri bazı durumlarda ulusal hedeflerin de ötesine geçiyor.

Eskişehir’in girişimleri, Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı’nın hayata geçirilmesine ek olarak, diğer şehirlere de nasıl ulusal plan doğrultusunda kendi  eylemlerini belirleyebilecekleri konusunda örnek teşkil ediyor.

Daha İyi Binalar, Daha İyi İklim

Günümüzde teknoloji, mimarlık, inşaat ve bilgisayar çözümleri  alanındaki gelişmeler sayesinde, enerji verimliliği tek başına, küresel iklim hedeflerine ulaşmak için gerekli olan küresel emisyon azaltımlarının% 40’ından fazlasına katkıda bulunabilir.

Eksik olan, ulusal ve yerel yönetimler arasındaki iddialı ve senkronize politikalardır.

İklim konusunda proaktif olan ulusal hükümetler bile binalar konusunda kör noktaya sahip olma eğilimindeyken, yerel yönetimler potansiyellerini gerçekleştirmede genellikle teknik ve finansal kapasitelere sahip değiller.

Eskişehir, özel sektör, sivil toplum ve diğer paydaşlar ile birlikte çalışarak yerel yönetimlerin bu sorunun çözülmesine nasıl katkı sağlayabileceğini gösteriyor.

* Bu yazının orijinali Meltem Bayraktar & Emma Stewart tarafından kaleme alınmış olup 28 Haziran tarihinde WRI Insights’ta yayınlanmıştır.