Binalar, tüm yaşam döngüleri boyunca önemli miktarda enerji ve doğal kaynak tüketerek iklim değişikliği ve çevre üzerinde olumsuz etkiler yaratmaktadır. Küresel bina sektörü, ısıtma, soğutma, sıcak su hazırlama, yemek pişirme, aydınlatma ve elektrikli cihazlar gibi bina kaynaklı enerji kullanımları için küresel enerjinin yaklaşık %30’unu tüketmekte ve bina kullanım dönemi kaynaklı operasyonel karbon emisyonlarının yaklaşık %27’sinden sorumlu bulunmaktadır. Ayrıca binaların yapımında kullanılan önemli malzemeler olan beton, çelik ve alüminyumun üretimi, 2021 yılında küresel enerji kullanımının %4’ü ve küresel emisyonların %6’sını oluşturmaktadır.[ii]

Benzer şekilde, Türkiye’de de binalar (konut, ticaret ve hizmetler), Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı tarafından yayımlanan 2022 yılı Ulusal Enerji Denge Tablosu verilerine göre bina kullanım döneminde toplam nihai enerji tüketiminin yaklaşık %32’sini oluşturarak, sanayi sektörü ile eşit bir paya sahiptir. Ayrıca tüm sektörler arasında önemli bir enerji tüketim oranına sahiptir. Sanayi sektöründe nihai enerji tüketimi alt kırılımlarına bakıldığında, inşaat ve binalarla ilişkili alt sektörler de (çimento, seramik, cam ürünleri üretimi gibi) önemli miktarlarda enerji tüketmektedirler.[iii]

Sektörlere göre toplam nihai enerji tüketimi yüzdesel dağılımı, 2022

Kaynak: ETKB Ulusal Enerji Denge Tablosu, 2022

Sektörlere göre sanayide nihai enerji tüketimi yüzdesi dağılımı, 2022.

Kaynak: ETKB Ulusal Enerji Denge Tablosu, 2022

Türkiye’deki bina stoku oldukça heterojendir. Günümüzde sıklıkla karşılaşılan betonarme binalardan, yapısal çelik binalara veya geleneksel mimaride karşımıza çıkan ahşap, taş veya kerpiç binalara kadar birçok farklı mimari tasarım ve inşaat uygulamaları bir arada varlıklarını sürdürmektedir. Binalar, Türkiye’de de enerji tüketimi yüksek olan sektörlerden biridir.

Türkiye yaklaşık 85 milyonun üzerinde nüfusu sahiptir ve nüfus artışıyla birlikte kentleşme oranı 1990’da yaklaşık %53 iken 2022’de %93’e yükselmiştir.[iv] Bina stoku, yıkım oranlarından önemli ölçüde daha yüksek bir yeni inşaat oranı ile doğal olarak genişlemektedir. Özellikle, büyük şehirlerde konut ve ticari bina sayısındaki hızlı artış dikkat çekicidir. Artan boyutla birlikte, ısıtılan, soğutulan, havalandırılan, aydınlatılan alan ve hacim miktarı da artmaktadır ve dolayısıyla giderek artan enerji tüketimine ve karbon emisyonlarına sebep olacağı öngörülmektedir.

Binalar, uzun ömürlü olmaları, önemli miktarlarda enerji tüketerek karbon emisyonlarına neden olmaları ve de inşaat sektörünün ekonomide kilit bir güç olması nedeniyle dünya genelinde ve Türkiye’de iklim değişikliği ile ilgili politika ve programlarda öncelikli alanlardan biri olarak kabul edilmektedir. 27 Aralık 2023 tarihinde yayımlanan  Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası, Türkiye’nin ikim değişikliği ile mücadele ve karbonsuzlaşma çabalarını desteklemek amacıyla 2021-2023 yılları arasında Türkiye ve Kolombiya’da hayata geçirilen Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (Zero Car­bon Building Accelerator- ZCBA) Projesi çerçe­vesinde şeffaf, katılımcı ve titizlikle yürütülen bir çalışma sürecinin sonucunda hazırlanmıştır. Yol haritası, bina ve inşaat sektörüne yönelik kapsamlı, öncü ve sürdürülebilir çözüm öne­rileri sunarak iklim deği­şikliği ile mücadele hedeflerini gerçekleştirmeyi amaçlamak­tadır. Aynı zamanda, Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon hedefini yansıtacak şekilde tasarlanmış olup, binalarda tüm yaşam döngüsü emisyonlarının azaltılması hedeflemektedir.

Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı, 2050 yılına kadar net sıfır karbon emisyonu hedefleyen birçok ülke ve şehre, bina sektörünün iklim değişikliğiyle mücadele çabalarını desteklemek için küresel bilgi, deneyim paylaşımı ve teknik destek sağlayan bir girişimdir. Bu girişim, Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve Küresel Çevre Fonu (GEF) tarafından desteklenmektedir ve World Resources Institute (WRI) tarafından yürütülmektedir. WRI Türkiye, Türkiye’de yürütülen çalışmalara yerel liderlik sağlamıştır. Türkiye’den Çevre, Şehircilik ve İklim De­ğişikliği Bakanlığı (ÇŞİDB) ana faydalanıcı olarak yer almıştır ve ulusal ve yerel paydaşlarla yakın iş birliği içinde çalışılarak bina sektörünün karbonsuzlaşmasına yönelik dönüştürücü adımlar geliştirilmiştir. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi ve Konya Büyükşehir Belediyesi ise pilot şehirler olarak yerel Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Eylem Planları geliştirilmesinde görev almışlardır.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası, günümüzde binaların iklim, enerji ve çevresel performansları tanımlanırken, karbonzsuzlaşma çabalarında en nihai hedefi olan Sıfır Karbon Binaların hayata geçirilebilmesi için rehberlik sağlamaktadır. Yol haritası, Sıfır Karbon Binaları, enerji verimliliği oldukça yüksek, kalan enerji ihtiyacını yerinde yenilenebilir kaynaklardan veya yenilenebilir enerji santrallerinden sağlayan, yaşam döngüsüne ait operasyonel ve gömülü karbon emisyonları en aza indirgenmiş, ortadan kaldırılması mümkün olmayan emisyonların ise karbon dengeleme ile sıfırlandığı binalar olarak tanımlamaktadır. Sıfır Karbon Binaların iklim değişikliğine dirençli olması da vurgulanmaktadır.

Sıfır Karbon Binalardan, bina yaşam döngüsünün tüm aşamalarında, örneğin yapı malzemelerin üretimi, nakliyesi, montajı, binaların tamamlanıp kullanımı ve ömrünü tamamladığında yıkımı ve geri kazanımında sebep olduğu karbon emisyonlarının en aza indirilmesi beklenmektedir.

Bina Yaşam Döngüsü Karbon Emisyonları

Kaynak: Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası

Hammaddenin yapı malzemesi olarak üretimi, yapı malzemelerinin nakliyesi, şantiyelerde mon­tajı, inşaat faaliyetleri, binaların kullanım ömrü bo­yunca bakım-onarım faaliyetleri, son olarak binaların yıkımı ve atık bertarafı aşama­larında açığa çıkan emisyonlar “Gömülü Karbon” olarak adlandırılır. Bununla birlikte, binanın kul­lanıldığı süre boyunca, örneğin ısıtma, soğutma, aydınlatma, sıcak su hazırlama ve cihazların enerji tüketimi nedeniyle oluşan emisyonlar “Operas­yonel Karbon” olarak adlandırılır. Bu emisyonlar, binanın günlük işleyişi sırasında gerçekleşen ve kullanım esnasında doğrudan açığa çıkan karbon emisyonlarıdır.

Böylece, bir binanın “Yaşam Döngüsü Emisyonla­rı” hem “Gömülü Karbon” hem de “Operasyonel Karbonu” içerir ve bu iki bileşen, binanın genel karbon ayak izini oluşturan ana faktörlerdir. Türkiye Bina Sektörü Yol Haritası, ik­lim değişikliği ile etkili bir şekilde mücadele edebilmek için binanın tüm yaşam döngüsünde sebep olduğu karbon emisyonlarının azaltımına yönelik hedefler belirlemekte ve eylemler önermektedir.

Yol haritasında bina sektörüne yönelik karbonsuzlaşma çabaları 10 ana bölümde değerlendirilmektedir:

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Çerçevesi

Her bölüm, ayrıntılı bir yapıya sahiptir ve sektö­rün karbon ayak izini azaltmaya yönelik spesifik çözümler sunarak bina sektörü paydaşlarının çabalarını koordine etmeyi amaçlayan bütüncül bir yaklaşımı desteklemektedir.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Eylem Planları

Kaynak: Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası

Her bir bölüm kendi içinde Arka Plan, Mevcut Durum, Engeller ve Boşluklar, Stratejiler ve Pay­daşlar alt başlıklarını içermektedir. Arka Plan alt başlığında küresel ölçekte güncel değerlendir­meler yer almaktadır. Mevcut Durum bölümü, ilgili başlığın Türkiye’deki mevcut durumuna dair kısa bir analiz sunarken, Engeller ve Boşluk­lar bölümü, karbonsuzlaşma yolunda karşılaşı­lan zorlukları ve eksiklikleri belirlemeye yönelik analizleri içermektedir.

En önemli kısım olan Karbonsuzlaşma Stratejileri bölümünde ise, gerçekleştirilecek hedefler, alınacak önlemler ve ya­pılacak eylemler ayrıntılı bir şekilde açıklanmak­tadır. Bu eylemler, politika, teknoloji, kapasite geliştirme, farkındalık yaratma ve finans katego­rilerinde planlanmıştır.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı İçerik Organizasyonu

Yol haritasında tanımlanan eylemlerin başarıyla uygulanmasında her bir paydaş grubunun olası gö­rev ve sorumlulukları ayrıntılı olarak Paydaşlar alt başlığında tanımlanmaktadır.

Türkiye’de bina sektörünün karbonsuzlaşması ve iklim dirençliliğinin artırılmasında pek çok paydaş önemli roller üstlenir. Bu paydaşlar arasında aşağıdakiler yer almaktadır:

• Ulusal ve yerel yönetimler,
• İnşaat geliştiricileri ve inşaat firmaları, inşaat işçileri, yapı denetim firmaları ve yatırımcıları temsil eden sivil toplum kuruluşları,
• Yapı malzemesi üreticileri, yapı malzemeleri tedarikçisi ve satıcı firmalar, yapı malzemesi sektörünü temsil eden sivil toplum kuruluşları,
• Mimarlar ve mühendisler, mimarlar ve mühen­disleri temsil eden meslek odaları, teknikerler,
• Yükseköğretimi düzenleyen kurumlar, üniver­siteler ve araştırma kuruluşları,
• Yenilenebilir enerji sistemleri üreticileri, yeni­lenebilir enerji sistemleri uygulayıcıları, enerji sağlayıcı kuruluşlar,
• Finans kuruluşları ve müşteriler, finans sektö­rünü düzenleyici kurumlar
• Standard geliştirici kuruluşlar, ulusal belgelen­dirme kuruluşları,
• Yaşam döngüsü değerlendirme ve sürdürüle­bilirlik danışmanlık hizmeti veren özel sektör firmaları,
• Tüketiciler, bina sahipleri ve bina kullanıcıları
• Telekomünikasyon kuruluşları, sigorta kuru­luşları, afet yönetimi kurumları,
• Sivil toplum kuruluşları.

Yol haritasında öne çıkan eylemler arasında aşağıdakiler yer almaktadır:

• Prefabrike/modüler inşaat uygulamalarının yaygınlaştırılması,
• Temiz yakıtlı şantiye araçları/ekipmanı kullanımının yaygınlaştırılması,
• Gömülü enerji ve karbona yönelik yasal düzenlemelerin geliştirilmesi,
• Ulusal Çevresel Ürün Beyanı sistemi geliştirilmesi,
• Yapı malzemeleri ulusal veri tabanı geliştirilmesi,
• Binalarda iklim dirençliliğinin sağlanmasına yönelik yasal düzenlemelerin geliştirilmesi,
• Bina pasaportu sisteminin geliştirilmesi,
• Kapsamlı tadilat kampanyalarının hayta geçirilmesi,
• Binaların elektrifikasyonuna yönelik yol haritası hazırlanması.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı, şeffaf, katılımcı ve kapsamlı bir çalışma süreci­nin sonucunda 10 temel adım takip edilerek oluşturulmuştur.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Geliştirme Adımları

Kaynak: Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Haritası

İlk olarak, bina sektörünün karbondan arındırıl­ması için geliştirilmesi gereken politika ve ted­birleri etkileyebilecek veya bunlardan etkilenebi­lecek bina sektörü paydaşları belirlenmiş ve paydaş katılım planı hazırlanmıştır. Bina sektörü, çalışma alanlarına ayrılarak, her alanın önde gelen kuruluşları ve ilgili temsilcileri tespit edilmiş ve kapsamlı bir paydaş haritası oluşturulmuştur. Paydaş haritasında ulusal ve yerel yöne­timler, enerji sağlayıcı hizmet kurumları, sivil top­lum kuruluşları, inşaat şirketleri, tasarım ve inşaat profesyonelleri, tedarikçiler ve üreticiler, finans kuruluşları, yatırımcılar ve akademiyi içeren 219 kurum, firma ve şemsiye kuruluş yer almaktadır.

Geleceğin bina sektörünü tasarlamak ve uzun va­deli bir vizyon oluşturmak için, sektörün bugün­kü durumunu anlamak önemli bir adımdır. Bu nedenle, yol haritası için referans olacak başlan­gıç noktalarını belirlemek amacıyla, Türkiye’deki bina sektörüne yönelik mevcut öncelikler, prog­ramlar, stratejiler, politikalar, veriler ve uygulama­lar incelenmiş ve bina sektörünün mevcut duru­mu “Mevcut Durum Analizi” çalışması ile tespit edilmiştir.

Sonrasında, tespit edilen bulgular, bina sektörü paydaşları ile değerlendirilerek Türkiye’de binala­rın tüm yaşam döngüleri boyunca enerji verim­liliklerinin artırılması, yenilenebilir enerji uygula­malarının yaygınlaştırılması, sürdürülebilir inşaat uygulamaları ve yapı malzemelerinin yaygınlaştı­rılması ve genel bina sektörünün karbonsuzlaş­masının önünde duran boşluklar belirlenmiştir. Ayrıca, paydaşların sıklıkla karşılaştığı engeller tespit edilerek, çözüm önerileri geliştirilmiştir.

Belirlenen çözüm önerileri, etki analizi ile değer­lendirilmiş ve çeşitli azaltım önlemlerinin olası etkisi hesaplanarak dönüştürücü eylemler ta­nımlanmıştır. Taslak yol haritası, pay­daşların görüşlerine sunulmuş ve yapılan tartış­malar sonucunda rapor final haline getirilmiştir.

Yol haritası, masa başı araştırmaları, literatür tara­maları, paydaşlarla yürütülen katılımcı çalıştaylar, çevrim içi anket uygulamaları, uzmanlarla istişa­reler ve paydaş grupları ile gerçekleştirilen top­lantılara dayanarak hazırlanmıştır. Türkiye’deki bina sektörü paydaşlarının kolektif görüşlerini yansıtmaktadır. Paydaş görüşlerini alabilmek ve bina sektörüne ait veri elde edebilmek için çok sayıda odak grup toplantısı, çalıştay, anket, birebir görüşme ve panel düzenlenmiştir.

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Paydaş Katılımı Yöntemleri

Türkiye Bina Sektörü Karbonsuzlaşma Yol Harita­sı Paydaş Katılımı Etkinlikleri

Yol haritası, Türkiye’de bina sektörüne yönelik ilk ulusal karbonsuzlaşma yol haritası olmasıyla yüksek öneme sahiptir. Ayrıca, yol haritası, tüm yaşam döngüsü yaklaşımını benimsemesi ve binaların iklim dirençliliği ile iklim uyumunu doğrudan ele alan ilk politika belgesi olmasıyla özgün bir niteliğe de sahiptir. Ulusal çalışmalar ve yerel pilot çalışmaların birlikte yürütülmesi, hem ulusal hem de yerel düzeyde politikaların hizalanmasına önemli katkılar sağlamaktadır.

Yaşanabilir Şehirler Sempozyumu, 2022.

[i] Intergovernmental Panel on Climate Change, «Synthesis Report of The IPCC Sixth Assessment Report

(AR6),» IPCC, 2023.

[ii] International Energy Agency, «Buildings,» [Çevrimiçi]. Available: https://www.iea.org/energy-system/

buildings. [Erişildi: 01 06 2023].

[iii] Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı, Ulusal Enerji Tabloları,2022, https://enerji.gov.tr/eigm-raporlari

[iv] Türkiye İstatistik Kurumu, «Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2022,» 6 2 2023. [Çevrimiçi].

Link: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=49685.

Türkiye’nin kentleşme oranı 1990 yılında %53 iken 2022 yılında %93’e yükselmiştir [1] ve bunun sonucunda şehirlerdeki yeni konut ve ticari bina sayısı hızla artmaktadır. Aynı zamanda bina sektörü Türkiye’de en fazla enerji tüketen sektörler arasında yer almaktadır; ısıtma, soğutma, havalandırma ve aydınlatma tek başına Türkiye’deki nihai enerji tüketiminin üçte birinden fazlasını oluşturmaktadır. [2] Bina sektörünün büyüklüğü ve enerji yoğunluğu göz önüne alındığında, bina verimliliği Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon hedefinin başarılmasında önemli bir yere sahiptir. Türkiye, 2022 yılında Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği’ni güncelleyerek yeni binalar için Neredeyse Sıfır Enerjili Binalar (NSEB) zorunluluğu getirdi. Yürütülen çalışmaların başarıya ulaşması için, teşvik mekanizmaları, denetimler ve finansman araçları ile desteklenmesi gerekmektedir.

Küresel Çevre Fonu (GEF) tarafından finanse edilen, Dünya Kaynakları Enstitüsü (WRI) ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından yürütülen Sıfır Karbon Bina Hızlandırıcı (ZCBA- Zero Carbon Building Accelerator) projesi, Türkiye ve Kolombiya’ya bina sektörünün karbonsuzlaştırılması için uzun vadeli ulusal yol haritalarını ve her ülkede uyumlu şehir eylem planları geliştirmek ve uygulamak için iki yıl süreli teknik destek sağlamaktadır. Türkiye’de ulusal katılım, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler tarafından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile ortaklaşa yürütülmektedir. ZCBA projesinin 2021’de başlamasından bu yana, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler ilk paydaş çalıştayını düzenlemiş, temel değerlendirme raporu hazırlamış, paydaş girdileriyle boşluk analizini gerçekleştirmiş, sonuçları analiz etmiş ve önerileri karar vericiler ile paylaşmıştır. Proje hakkındaki bu güncelleme notu, WRI Türkiye’nin bina ve inşaat sektörlerindeki paydaşlarını bir boşluk analizi ve politika önerileri üretmek için nasıl bir araya getirdiğini göstermektedir.

Türkiye’de Sıfır Karbon Binalar İçin Politika Önerilerine Giden Yol

Kaynak: WRI yazarları.

Paydaş haritası

Nisan 2021’de WRI Türkiye, ZCBA projesi için veri toplamanın ilk adımı olarak bir paydaş haritası çalışması gerçekleştirdi. Doğrudan erişim ve kapsamlı bir literatür taraması yoluyla WRI Türkiye, sıfır karbon binalara pazar geçişini etkileyecek veya bundan etkilenecek olan paydaş sektörleri içerecek şekilde mevcut iletişim ağını genişletmiştir. WRI Türkiye, bina yaşam döngüsü boyunca 14 çalışma alanına giren 219 kurum, şirket ve kuruluşun bir listesini oluşturmuştur. , bu paydaşların sektörlere göre dağılımını göstermektedir.

Şekil 1: Paydaş haritasının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

Paydaş çalıştayı

Haziran 2021’de proje, ilgili paydaşlara projenin hedefini ve kapsamını tanıtmak için bir başlangıç toplantısının yanı sıra proje tasarımı ve ilk öneriler hakkında paydaş görüşlerini içeren etkileşimli bir oturum düzenlemiştir. Çalıştaya, gösterildiği gibi, 14 çalışma alanından yüz altmış paydaş katılmıştır. Türkiye genelinde 16 ilden yetkililerin katılımıyla temsil edilen, en büyük sektörleri oluşturan yerel yönetim temsilcileri ve araştırma kurumları, Türk belediyelerinin sıfır karbon binalarla ilgilenme ve bu binalar hakkında bilgi edinme merakını gözler önüne sermiştir. İki interaktif oturumda katılımcılar, Türkiye bağlamında Sıfır Karbon Binaları (ZCB’ler) tanımlamış, yüksek verimli binaların uygulanmasında karşılaştıkları engelleri paylaşmış, yol haritasında önceliklendirilecek eylemleri önermiş ve ZCBA’yı destekleme taahhüdünde bulunmuşlardır.

Şekil 2: Çalıştay katılımcılarının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

Temel değerlendirme raporu

Bina ve inşaat sektörlerinin bugün nerede durduğunu anlamak, geleceğin bina endüstrisini tasarlamada ve Türkiye için uzun vadeli sıfır karbon vizyonu oluşturmada önemli bir adımdır. Temel değerlendirme raporu, inşaat sektörüne yönelik mevcut politika, program, strateji, öncelik ve uygulamalar incelenerek Türkiye’deki inşaat sektörünün durumunu belirlemek amacıyla yapılmıştır. Temel değerlendirme, Türkiye’nin sıfır karbon bina ulusal yol haritası ve Konya ve Gaziantep’teki ilgili şehir eylem planları için bir başlangıç noktası işlevi görmüştür.

Uzman görüşlerinin toplanması

Paydaş çalıştayından elde edilen girdiler, temaları analiz etmek ve paydaş anketi için bir metodoloji oluşturmak amacıyla temel değerlendirme raporunun bulgularıyla birlikte değerlendirilmiştir. Bu metodoloji özetlenmiştir. Değerlendirme alanları, kentsel planlama, yeni binalar, mevcut binalar, yapı işleri, cihazlar ve sistemler, malzemeler, dirençlilik ve temiz enerji dahil olmak üzere Binalar ve İnşaat için Küresel İttifak (GlobalABC)’ın sekiz temasıyla uyumludur. Bu temalar, paydaşların Türkiye’de sıfır karbon binalara ulaşmada gördükleri temel zorlukları belirlemenin temelini oluşturmuştur. Kategoriler, bu zorlukların Sıfır Kar Yol Haritası için GlobalABC standart uygulamasıyla ele alınabileceği yöntemlerdir.

Anket, Türkiye’deki bina sektörü ekosistemini temsil eden kapsamlı bir paydaş grubunu hedeflemiştir. Paydaşlar arasında ulusal ve yerel yönetim yetkilileri, kamu hizmeti sağlayıcıları, özel sektör ve sivil toplum yer almıştır. Anket, bir ZCB tanımlamanın bileşenleri, sıfır karbon binaların uygulanmasının önündeki engeller, ilgili kamu politikalarına ilişkin görüşler ve çözüm önerileri hakkında sorulan 10 teknik sorudan oluşmaktadır. Paydaş yanıtları, net sıfır karbon binalara ulaşmak için boşlukları belirlemiş ve bunları kapatmak için olası araçlara/çözümlere işaret etmiştir. Anket 219 kuruluşa dağıtılmış ve 81 paydaş katılarak görüş bildirmiştir. Ankete katılanların dağılımı gösterilmiştir.

Şekil 3: Anket katılımcılarının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

Anketin ardından, Türkiye’deki bina sektörü hakkında kritik görüşlere sahip olduğu belirlenen 22 önemli paydaş ile bire bir görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmelerde, Türkiye’de sıfır karbon piyasası dönüşümü için zorlukları, mevcut boşlukları ve potansiyel çözümleri daha ayrıntılı incelemek için yarı yapılandırılmış bir format uygulanmıştır.

Şekil 4: Birebir görüşme katılımcılarının sektörlere göre dağılımı

Kaynak: WRI yazarları.

WRI Türkiye, Türkiye’deki bina ve inşaat sektörlerinin mevcut durumuna ilişkin bir rapor oluşturmak için ilk çalıştay, temel değerlendirme raporu, anketler ve bire bir görüşmelerden elde edilen verileri derlemiş, sentezlemiş ve analiz etmiştir. Tüm bu çalışmalar doğrultusunda da politika taslak önerileri geliştirilmiştir. Nihai rapor, Türkiye’de sıfır karbon binalara geçişi gerçekleştirmenin önündeki yedi ana engeli belirleyerek bu engellerin üstesinden gelmek için önerilen eylemleri ayrıntılı olarak özetleyecektir. Çalıştay, anket ve mülakat katılımcıları tarafından en çok önceliklendirilen öneriler, Türkiye’nin dikkat çekici ve gerçekçi bir Sıfır Karbon Bina Yol Haritası hazırlama çabalarını destekleyecek kısa (2030), orta (2040) ve uzun vadeli (2050) dönüştürücü eylemler olarak tanımlanacaktır.

* Sıfır Karbon Bina Yol Haritası kapsamındaki eylemlere bir sonraki kapsamlı yazımızda yer verilecektir.

Yazının orijinali için: https://www.wri.org/update/stakeholder-engagement-underpins-bold-roadmap-zero-carbon-buildings-turkiye

[1]TÜİK, «Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2021,» 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2021-45500

[2] Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, «İstatistikler-Denge Tablolari,» 2022. [Çevrimiçi]. Available: https://enerji.gov.tr/enerji-isleri-genel-mudurlugu-denge-tablolari. [Erişildi: 01 2 2022]

Ülkelerin net sıfır sera gazı emisyonlarına ulaşmak için yenilenebilir enerji ve sağlıklı ormanlar dahil çeşitli çözümlere ihtiyaçları var. Fotoğraf: Aaron Minnick/WRI

Bu aciliyetin farkında olan Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri, devlet liderlerinden  2050 yılına kadar net sıfır emisyon hedeflerini belirleyerek, Eylül 2019 tarihli BM İklim Eylem Zirvesi’ne katılmalarını ve burada bu hedeflerini duyurmalarını istedi. Pek çok ülke, eyaletleri, şehirleri ve şirketleri ile birlikte bu hedef için harekete geçmeye karar verdi.

Bu yazıda net sıfır hedefinin ne anlama geldiğini inceliyor ve hangi ülkelerin halihazırda bu tür taahhütler verdiğini ele alıyoruz.

1.      Net Sıfır Emisyona Ulaşmak Ne Anlama Geliyor?

Mevcut insan kaynaklı sera gazı emisyonları, atmosferdeki sera gazlarının giderilmesi (karbon giderimi olarak da bilinen bir işlem) ile dengelendiğinde net sıfır emisyonu yakalayacağız. Her şeyden önce, fosil yakıtlı araçlar ve fabrikaların sebep olduğu insan kaynaklı emisyonlar mümkün olduğu kadar sıfıra indirgenmelidir. Mevcut sera gazları, örneğin ormanları onararak veya doğrudan hava yakalama ve depolama teknolojisi ile eşdeğer miktarda karbon giderimi ile dengelenebilir. Net sıfır emisyon kavramı ‘‘iklim nötrlük (climate neutrality)’’ ile benzerlik göstermektedir.

2.      Dünyanın Net Sıfır Emisyona Ne Zaman Ulaşması Gerekiyor?

Paris Anlaşması kapsamında, ülkeler ısınmayı 2°C’nin altında ve ideal olarak da 1,5°C ile sınırlamayı kabul etti. Dünya geneline yayılmış olan iklim etkileri, sadece 1,1°C’lik ısınmayla bile buzulların erimesi, yıkıcı ısı dalgalarının ve sert fırtınaların gerçekleşmesi ile birlikte, sıcaklık artışının en az 1,5°C düşürülmesinin aciliyetini göstermektedir. Son araştırma, Paris Anlaşması sıcaklık hedeflerine ulaşmak için dünyanın net sıfır emisyona aşağıdaki zaman dilimlerinde ulaşması gerektiğini gösteriyor:

• Isınmayı 1,5°C’ye kadar sınırlayan senaryolarda, karbondioksit (CO2) ortalama olarak 2050 (hedefi az aşan veya hiç aşmayan senaryolarda) ile 2052 (sıcaklık artışının düşürülmeden önce 1,5°C’nin üzerine çıktığı, hedefin çok aşıldığı senaryolarda) yılları arasında net sıfıra ulaşır. Toplam sera gazı emisyonları ise 2063 ile 2068 arasında net sıfıra ulaşmaktadır.
• Isınmanın 2°C’ye vardığı senaryolarda ise CO2 ortalama olarak 2070 (2°C’ye kadar olan ısınmanın sınırlandırılma olasılığının %66’dan fazla olduğu senaryolarda) ile 2085 (%50-66 arası olasılık) yılları arasında net sıfıra ulaşır. Toplam sera gazı emisyonları ise yüzyılın sonuna doğru net sıfıra ulaşır.

Hükümetler Arası İklim Paneli’nin 1,5°C Küresel Isınma Özel Raporu, dünyanın net sıfır emisyona 10 yıl erken, yani 2040’a kadar ulaşması durumunda, ısınmayı 1,5°C’ye kadar sınırlandırma şansının oldukça yüksek olduğunu tespit etmiştir. Emisyonlar zirve noktasındayken ne kadar kısa sürede azaltılırsa, net sıfıra zamanında ulaşmamız da bir o kadar gerçekçi olur. Ayrıca, yüzyılın ikinci yarısında karbon giderimi işlemine de daha az bel bağlayabiliriz.

Daha da önemlisi, net sıfır emisyona ulaşmak için öngörülen zaman planı, sadece CO2’nin mi yoksa tüm sera gazlarının mı (metan, azot oksit ve yaygın olarak HFC’ler olarak bilinen hidroflorokarbonlar gibi ‘‘F gazları’’) kastedildiğine bağlı olarak önemli ölçüde farklılık gösteriyor. Aşılması daha zor olarak kabul edilen, tarımsal kaynaklı metan gibi, CO2 harici emisyonlar için net sıfır tarihi biraz daha geç olacaktır. Bununla birlikte, bu gazlar kısa vadede sıcaklıkları yükseltir ve 1,5°C’lik eşiğin de daha önceden geçilmesine sebep olur.

Bundan dolayı, ülkelerin net sıfır hedeflerinin yalnızca CO2’yi mi yoksa tüm sera gazlarını mı kapsadığını belirtmesi önemlidir. Kapsamlı bir net sıfır emisyon hedefi, CO2 harici gazların da azaltıldığından emin olmak için tüm sera gazlarını içermelidir.

3.      Tüm Ülkelerin Net Sıfıra Aynı Zamanda Ulaşması Gerekli mi?

Yukarıdaki zaman çizelgeleri genel ortalamaları gösteriyor. Ülkelerin ekonomileri ve gelişmişlik düzeyleri geniş çapta değiştiğinden dolayı her ülke için aynı zaman çizelgesinden bahsetmek mümkün değil. Bununla birlikte, küresel sıcaklık artışı Paris Anlaşması’nın kabul edilmiş hedefleriyle sınırlandırılırken, atmosferin kaldırabileceği toplam emisyonların da fiziksel sınırları var. En azından ABD, Avrupa Birliği ve Çin gibi başlıca emisyon yayan ülke ve bölgelerin 2050 yılına kadar net sıfır sera gazı emisyonlarına ulaşması gerekir. Yoksa bu denklem, diğer ülkelerin ne yaptığından bağımsız olarak geçersiz kalacaktır. En büyük ekonomilerin küresel emisyonların gidişatını belirlemede büyük bir rol oynadığı göz önüne alındığında, başlıca emisyon yayıcı olan bu ülkeler çok daha önce net sıfıra ulaşmalıdır.

4.      Kaç Ülkenin Net Sıfır Hedefi Var?

Butan, Kosta Rika, Danimarka, Fiji, Finlandiya, Fransa, İzlanda, Japonya, Marşal Adaları, Norveç, Portekiz, İsveç, İsviçre, Birleşik Krallık ve Uruguay olmak üzere on beş ülke hemen net sıfır hedeflerini benimsedi. Güncel ülkeler listesine buradan da ulaşabilirsiniz. Bu listeye her ay yeni ülkeler eklense de net sıfır hedefi ile giderilen küresel emisyonların oranı hala %5 civarındadır. Bu hedeflerin bazıları yasada, bazıları ise diğer politika dokümanlarında bulunuyor. Bazı net sıfır hedefleri doğrudan ülkelerin uzun vadeli, düşük emisyonlu kalkınma stratejilerine dahil edilmiştir, diğer ülkeler ise uzun vadeli bir strateji sunmadan önce net sıfır hedeflerini benimsemiştir.

5.      Net Sıfır Emisyon Hedefine Nasıl Ulaşırız?

Politika, teknoloji ve davranış biçiminin bir değişim geçirmesi gerekiyor. Örneğin, 1,5°C için yapılan projeksiyonlarda 2050 yılına kadar elektriğin %75-80’inin yenilenebilir enerji kaynaklarından karşılanması bekleniyor. Enerji verimliliği ve yakıt değiştirmeye yönelik önlemler ulaştırma sektörü için de kritik öneme sahip. Gıda üretiminde verimliliği artırmak, yemek yeme alışkanlarını değiştirmek, ormanların tahrip edilmesini durdurmak, vasfını yitirmiş arazileri onarmak ve gıda kaybını ve israfını azaltmak da emisyonları azaltmada önemli bir potansiyele sahip. Isınmayı 1,5°C ile sınırlandırmak için gerekli olan yapısal ve ekonomik geçişin, özellikle yüksek karbonlu sanayiler için ele alınması gerekir. Bu geçiş sürecinde iyi haber de şu: ihtiyacımız olan düşük karbonlu teknolojilerin çoğu zaten mevcut ve giderek daha uygun maliyetli hale geliyor. Piyasalar bu fırsatlara ve yüksek karbonlu bir ekonominin risklerinin farkına varıyor ve buna bağlı olarak da değişiyor.

Bunlara ek olarak, karbon giderimine yatırım yapılması gerekiyor. IPCC tarafından 1,5°C hedefini başarmak için değerlendirilen farklı yollar, farklı seviyelerde karbon giderimine dayanmaktadır. CO2’nin atmosferden kaldırılması, havacılık gibi sıfır emisyona ulaşmanın daha zor olduğu sektörlerden kaynaklanan emisyonları telafi etmek için gerekli olacaktır. Karbon giderimi, kara kökenli yaklaşımlar (ormanların onarılması ve toprağın karbon alımının arttırılması gibi) ve teknolojik yaklaşımlarla (doğrudan hava yakalama ve depolama veya madenleştirme gibi) gerçekleştirilebilir.

6.      Paris Anlaşması Ülkelerin Net Sıfır Emisyon Hedefini Yakalamasını Mümkün Kılıyor Mu?

Tek kelimeyle söylemek gerekirse, Evet.

Paris Anlaşması’nın uzun vadeli hedefi, içinde bulunduğumuz yüzyılın ikinci yarısında, eşitlik temelli ve sürdürülebilir kalkınma ve yoksulluğu ortadan kaldırma çabalarını gözeterek, insan kaynaklı sera gazı emisyonlarının salımı ile sera gazı emisyonlarının giderilmesi arasındaki dengenin sağlanmasıdır.

Isınmayı 2°C altına düşürmeye çalışan esas hedef ile 1,5°C’de tutmaya çalışan hedef birleştiğinde, Paris Anlaşması, hükümetlerden iklim değişikliğinin en kötü sonuçlarından kaçınmak için hızlıca emisyonlarını düşürmelerini ve zamanında net sıfır emisyonlara ulaşma çabalarını artırmalarını taahhüt ediyor. Paris Anlaşması, ayrıca ülkeleri net sıfır hedefler belirlemede bir araç olacak uzun vadeli ve düşük emisyonlu kalkınma stratejileri sunmaya davet ediyor.

*Bu yazının orijinali Kelly Levin ve Chantal Davis tarafından kaleme alınmış olup 1 Eylül 2019 tarihinde “What Does ‘Net-Zero Emissions’ Mean? 6 Common Questions, Answered” başlığıyla World Resources Institute’a ait blog sayfasında yayınlanmıştır. İngilizce aslına buradan ulaşabilirsiniz.