Kentler büyüdükçe ve geliştikçe, aslında hangi kullanıcı grupları için planlandıkları çok daha fazla önem kazanıyor. Yalnızca genç ve sağlıklı bireyler için tasarlanan kentler ne yazık ki kapsayıcılıktan giderek uzaklaşıyor. Toplumu oluşturan tüm bireylerin yani çocuklar, kadınlar, yaşlılar ve özellikle de engelli bireylerin ihtiyaç ve beklentilerine göre planlama yapmak ise giderek daha fazla önem kazanıyor.

Birleşmiş Milletler de Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları kapsamındaki hedeflerinden birini “şehirleri ve insan yerleşimlerini kapsayıcı, güvenli, dayanıklı ve sürdürülebilir kılmak” şeklinde tanımlıyor ve “herkes için, özellikle kırılgan durumda olan insanların, kadınların, çocukların, engellilerin ve yaşlıların ihtiyaçlarına özel önem gösterilerek, yol güvenliğinin artırılması, başta toplu taşıma sisteminin geliştirilmesiyle herkesin güvenli, ekonomik olarak karşılanabilir, erişilebilir ve sürdürülebilir ulaşım sistemlerine erişimini sağlama”yı amaçlıyor. Bu noktada özellikle çevre ile uyumlu, ekonomik olarak sürdürülebilir, herkesin kentsel hizmetlere eşit ve güvenli bir şekilde erişebilmesini sağlayan, etkin ve adil bir ulaşım altyapısının oluşturulması da kentlerin en önemli gündemlerinden biri haline geliyor.

Türkiye’nin mega kenti İstanbul da kayıtlı 16 milyon nüfusunun yanında göç kaynaklı kayıt dışı büyük bir nüfusa da hizmet sağlamak durumunda kalıyor. İstanbul’un yıldan yıla artan nüfusunu ve nüfusu oluşturan toplumsal grupların ihtiyaçlarında oluşabilecek farklılaşmaları daha yakından analiz etmek ve çözümleri kentte yer alan sivil toplumla birlikte geliştirmek amacıyla, WRI Türkiye Şubat 2024 itibariyle “Adil Şehirler için Daha Güçlü Sivil Toplum” projesini başlattı.

Avrupa Birliği tarafından Sosyal İçerme ve Gençlik Üzerine Çalışan Hak Temelli STÖ’lere Destek Hibe Programı kapsamında finanse edilen ve Marmara Belediyeler Birliği (MBB) iş birliğiyle hayata geçirilen üç yıl sürecek proje ile temel kentsel hizmetlere eşit erişimi savunan adil şehirler için sivil toplum kuruluşları (STK) destekleniyor.

STK’ların kapasitelerini ve farklı paydaşlarla diyaloglarını güçlendirmek, etkilerini artırmak ve sürdürülebilirliklerini desteklemek projenin temel hedefleri arasında yer alıyor. Proje ile genç, yaşlı, kadın, çocuk, engelli, vb. tüm dezavantajlı grupların kentsel hizmetlerden eşit faydalanmasını teşvik etmek de hedefleniyor. Proje, bu bağlamda özellikle eğitim, sağlık, barınma, güvenlik ve emniyet, ulaşım ve erişilebilirlik, kamusal alanlar ve yeşil alanlar gibi kentsel kullanımlara hem fiziksel hem de ekonomik anlamda erişimin önündeki engellerin kaldırılmasına ve toplumu oluşturan tüm sosyal grupların adil erişimine odaklanıyor.

Proje kapsamında, İstanbul’dan seçilecek 4 pilot ilçede yapılacak kapsamlı bir ihtiyaç analizi çalışmasını takiben STK’lara ve yerel yönetimlere yönelik eğitimler, yurt içi saha ziyaretleri, yurt dışı çalışma ziyaretleri, uluslararası örneklere ilişkin çevrim içi buluşmalar ve mikro hibe programı gibi birçok fırsatın sunulduğu kapsamlı bir kapasite güçlendirme programı hayata geçirilecek. Bununla birlikte İstanbul’da temel kentsel hizmetlere eşit erişimde karşılaşılan engeller ve çözüm önerilerine odaklanan “Adil İstanbul Raporu”, Türkiye ve AB’deki ilgili tüm politikaları ve politika oluşturma mekanizmalarını kapsayan “Beyaz Kitap” ve bu alanda yerel yönetimler tarafından benimsenebilecek politika, strateji ve eylemlere odaklanan “Yerel Yönetimler için Rehber” hazırlanacak ve özellikle daha kapsayıcı politikalar için karar alıcılarla paylaşılacak.

Kentlerde farklı ekonomik ve sosyal durumdaki kullanıcı gruplarının kentsel hizmetlere erişim düzeyleri arasındaki farklılıkları ifade eden “kentsel hizmetler açığı”nı kapatmanın tüm kente fayda sağlayacağına inanan “Adil Şehirler için Daha Güçlü Sivil Toplum” projesi İstanbul genelinde dönüştürücü değişimi başlatmayı hedefliyor.

Not: Proje hakkında ayrıntılı bilgi için proje sayfasını ziyaret edebilirsiniz.

Önemli olan pandemi sonucunda yaşanacak sosyal dönüşüme en iyi ve etkin cevabı vermek üzere, akıllı kentsel sistemlerin çok daha hızlı bir biçimde hayatlarımıza entegre edilmesi.

Kaynak: AARP

Dünyadaki kentsel topluluklar, krizden önce de daha düşük yaşam maliyetleri ve iklim değişikliği ile mücadele için daha güçlü planlar talep ediyorlardı. Pandemiden sonra şehirlerde hayat nasıl olacak peki?

İklim değişikliği ile mücadele konusunda pek fazla bir şeyin değişmeyeceğini düşünüyorum. Çünkü halihazırda yaşadığımız ve yaşamaya devam ettiğimiz pek çok kriz aslında iklim değişikliği kaynaklı. Haziran ayında Birleşmiş Milletler yetkilisi Lise Kingo’nun da dediği gibi: “COVID-19 krizi, iklim değişikliği etkilerinin yalnızca bir tatbikatı”. Bu bağlamda gündeme gelen her konu kaçınılmaz olarak kentsel adalet, sürdürülebilir kalkınma ve planlama konusunu gündeme getiriyor. Ve aslında, daha kapsamlı bir şekilde tasarlanmış, daha güçlü planlara ihtiyaç duyduğumuzu gösteriyor.

Bununla birlikte bu pandemi bize kentsel yayılmanın zararlarını bir defa daha hatırlattı. Maalesef kentsel yayılmanın hava ve su kirliliğinde artışa, tarımsal kapasitenin, doğal yaşam alanlarının, vahşi yaşam alanlarının ve açık alanların kaybına, bireysel taşıt kullanımında ve trafik çarpışmalarında artışa, buna bağlı olarak kamu sağlığını tehdit eden obezite, kronik hastalıklar, yüksek tansiyon gibi bulaşıcı hastalıklara neden olduğunu biliyoruz. Pandemi sürecinde zaten bildiğimiz ama hayatlarımızı daha çok etkileyen bir yönü ile karşılaştık: Erişilebilirlik. Erişilebilirlik kavramı 1959 senesinde Hansen tarafından etkileşim için bir potansiyel olarak tanımlanmıştır. 2011 senesinde Todd Litman, ürünlere, hizmetlere, aktivite ve hedef noktalara (ki bunların hepsi bir arada ‘olanaklar’ şeklinde ifade edilebilir) kolay erişimi ifade eden bir kavram olarak tanımlamıştır.

Pandeminin hayatımıza en temel etkilerinden biri olanaklara erişim kısmında yaşandı. Çünkü özellikle kentsel yayılma süreçlerini yaşamış kentlerimizde iş yerlerine, hizmetlere erişim bir sorun haline geldi. İstanbul’da ulaşım kullanımı %70 civarında düşüş gösterdi. Bu aslında bütün dünya kentlerinde benzer şekillerde gerçekleşti. Korona virüsü kentleşme modellerini, yapılaşma biçimlerini ve insan yoğunluğunu sorgulamamıza sebep oldu. Salgın nedeniyle ulaşım tercihlerimizi değiştirdiğimizde bazı olanaklardan mahrum kaldık ve kendi kendine yeten mahallelerin, yürüme ya da bisiklete binme mesafesinde kalan kentsel hizmetlerin, kompakt yapılaşmanın değerini anladık.

Şehirler bu pandeminin merkezinde yer alıyor. Şehirlerde ekonomik yıkımı önlemek amacıyla COVID-19 sonrası şehir hayatının küçüleceğine yönelik endişeler var nasıl değerlendirirsiniz?

COVID-19 salgınının başından bu yana çeşitli mecralarda da konuşuldu, aslında kent, kent planlama ve salgın hastalıklar arasında çok sıkı bir ilişki mevcut. 1850’lerde Londra’da yaşanan kolera salgınını çözümleyebilmek için Dr. John Snow vaka haritalamaları gerçekleştirdi. Bu vaka haritalarına su kaynakları gibi ek katmanlar ekledi, fiziksel haritaları ve infografikleri birleştirerek kolera vakalarının Londra’daki yayılmasını haritaladı. Ve bu sayede kolera virüsünün daha önce varsayıldığı gibi hava ile değil de su kaynakları yoluyla yayıldığı keşfedildi. Kent planlamada çok büyük önem taşıyan veri toplama, veri analiz etme ve verinin haritalanmasının önemini bu süreçte bir defa daha gördük.

1850’lerde Londra nasıl ayakta kaldıysa ya da korona virüsü ile gündeme gelen İspanyol gribinden sonra pek çok şehir nasıl ayakta kaldıysa bence bu pandemi sonrasında da şehirler ayakta kalmayı başaracak. Ancak burada önemli olan pandemi devam ederken ve sonrasında kent yönetimi ve sürdürülebilir kalkınma alanında neler olacağı. Kolera salgınının veriye dayalı planlama ve veri haritalama konusundaki katkısı nasıl önemli bir gelişme ise COVID-19 pandemisinin de farklı katkıları olacağına inanıyorum. Metropoller ve büyükşehirler için akıllı şehirler konseptini daha çok duyacağımız, açık veri paylaşımının, sağlıklı ve güvenilir veri toplama yöntemlerinin, veriye dayalı kent planlamasının daha fazla gündemde olduğu, sürdürülebilir ve yeşil ulaşım sistemlerine yatırımın artacağı ve döngüsel kent kavramının konuşulacağı bir döneme gireceğimizi düşünüyorum.

Bildiğiniz üzere İzmir’de bir deprem felaketi yaşandı. Ağustos ayında ise Malatya’da yaşanmıştı. İstanbul için ise çok uzun zamandır gündemde olan ve bütün kentlileri tedirgin eden bir felaket. Bu afetler, salgınlar bize aslında kentlerimizi dirençli bir şekilde yapılandırmamızın önemini hatırlatıyor. İlk sorunuzda da dediğim gibi iklim krizi ve buna bağlı afetler son derece hayati. Dünya nüfusunun şu anda %55’inin 2050 yılında ise yaklaşık %70’inin yaşamasını beklediğimiz tüm dünya kentleri için dirençli, sürdürülebilir ve döngüsel yaklaşımları gözeterek planlama yapmamız gerekiyor.

*Bu röportajın orijinali, 15.11.2020 tarihinde Sivil Sayfalar’da yayınlanmıştır.

Pöportajın tamamı için: https://www.sivilsayfalar.org/2020/11/15/yasanabilir-sehirler-forumu-covid-19-sonrasi-sehirler-temasi-ile-gerceklesti/

Fotoğraf: SDOT Photos/Flickr

WRI’ın “Büyük Fikirler Eylemlere Dönüşüyor” (Big Ideas Into Action) podcast serisinin bu bölümünde konu yolları neden ve nasıl herkes için güvenli yapmalıyız.

Podcast serisinin hepsini dinlemek için Soundcloud veya Apple Podcast’e kayıt olabilirsiniz.

Yayaların, bisikletlilerin ve çocukların yollarda yaralandığı veya öldüğü bir şehir gerçekten sürdürülebilir bir şehir olabilir mi? Dünya nüfusunun hızlı kentleşmesi göz önüne alındığında, yol güvenliği kritik bir kalkınma ve sürdürülebilirlik sorunu olarak karşımıza çıkıyor. WRI’ın “Büyük Fikirler Eylemlere Dönüşüyor” (Big Ideas Into Action) podcast serisinin bu bölümü, yolların neden ve nasıl daha güvenli hale getirileceği ele alınıyor.

Her yıl trafik çarpışmalarında 1 milyondan fazla insan ölüyor. 5 ila 24 yaş arasındaki çocukların ve genç yetişkinlerin can kaybının en büyük sebebi onlar. Etkileriyse, özellikle daha yoksul topluluklarda yıkıcı olabiliyor. Podcast’te, 2016’da meydana gelen bir çarpışma sonucu ağır bir şekilde yaralanarak işini kaybeden ve yoksulluğa düşen Etiyopyalı inşaat işçisi Habtamu Zerihun’un da hikayesi yer alıyor.

Türkiye, Afrika ve Kolombiya’da çalışan WRI uzmanları çalışmalarını ve bu çalışmaların yol güvenliği üzerindeki etkisini tartışıyor. Sürdürülebilir şehirlerin neden herkesin için güvenli yollara sahip olması gerektiğini açıklayan WRI’ın Sağlık ve Yol Güvenliği Direktörü de görüşlerini paylaşıyor.

Bu bölümde öne çıkan konular

“Mayıs 2016’da bir trafik çarpışması geçirdim. Ayağa kalkmaya çalıştım ama yapamadım. Bacaklarım ezilmişti. O güne kadar hiç feryad etmediğim kadar feryad etim. Çocuklarımın babalarını kaybedeceğini düşündüm. İnsanlar hep HIV türü hastalıklardan bahsediyor ama aslında bu hastalıklar kademeli olarak ilerliyor. Halbuki trafik çarpışmaları aniden hayatınıza girip her şeyi allak bullak ediyor.”

Habtamu Zerihun, İnşaat İşçisi ve Trafik Çarpışması Kurbanı, Addis Ababa, Etiyopya

“Aslında daha fazla yürüyen ve bisiklete binen insan olması lazım. Ama bu öyle tehlikeli bir yöntem oluyor ki insanlar bunu yapamıyor. Dolayısıyla bizim yol güvenliğini şehirlere daha sürdürülebilir, daha yaşanabilir kılacak bir unsur olarak düşünmemiz gerekiyor.”

Claudia Adriazola-Steil, Cities Sağlık ve Yol Güvenliği Direktörü, WRI Ross Center for Sustainable

“Ölümlü ve ciddi yaralanmalı çarpışmaların bir sorun olduğu düşük ve orta gelirli ülkelerde yol güvenliği ayrı bir öneme sahip. Aileleri, sağlık merkezlerini ve çarşıyı birbirine bağlayan bir unsur olarak yolların kalkınmada kritik bir rolü var. Dolayısıyla da yol güvenliğini desteklemek, küresel kalkınma mücadelesinin bir parçası olmalı.”

Tolga İmamoglu, Ulaştırma & Yol Güvenliği Yöneticisi, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler, İstanbul, Türkiye

“Kolombiya’da yol güvenliğini sağlamak içni karşılaştığımız en kritik sorun düşünce yapısını değiştirmek. Her ne kadar herkesin araba ya da bisiklet çarpışmasına karışmış, hatta hayatını kaybetmiş bir tanıdığı olsa da, çoğu insan yol güvenliğini bir sorun olarak görmüyor.”

Jessica Kisner, WRI Yol Güvenliği Koordinatörü, Bogota, Kolombiya

“Bence sadece Kolombiya ve Latin Amerika’da değil, tüm Küresel Güney’deki en büyük hata kentsel gelişim ile hareketliliği birbirinden ayrı şeyler olarak düşünmemiz. Daha yoğun, daha kompakt, daha temiz ve daha bağlı şehirler oluşturmalıyız. Kentsel gelişim tasarımında bu tür unsurlar insanların kent içinde nasıl hareket etiğini etkiliyor.”

Hector Donado, WRI Araştırmacı, Mexico

*Bu yazının orijinali 28 Ekim 2020 tarihinde Nicholas Walton tarafından WRI Blog sayfası için kaleme alınmıştır. 

Dünyada pek çok şehir, geleneksel sanayilerinin düşüşe geçmesiyle birlikte yeni bir gelecek arayışında. Amerika’nın bir zamanlar güçlü sanayi sektörünün bulunduğu ve bu nedenle Pas Kuşağı adını alan bölgeden, Avrupa’nın sanayi merkezlerine kadar pek çok belediye başkanı çoktan mazide kalmış imalat ve benzeri ağır sanayi döneminin kalıntılarını temizleyip şehirlerini yeniden canlandırmak için çalışmalar yürütüyor.

1999 yılının baharında Türkiye’nin en büyük on birinci şehri Eskişehir’e daha yeni Belediye Başkanı olarak seçilen Prof. Dr. Yılmaz Büyükerşen’in durumu da aynen böyleydi. WRI’a durumu şu şekilde anlattı: “Bu şehirle ilgili hep hayallerim vardı. Ancak nüfus arttıkça, sanayi geliştikçe, sanayiden kaynaklanan kirlilik şehri yaşanmaz hale getirmişti.”

Eskişehir Büyükşehir Belediye Başkanı Prof. Dr. Yılmaz Büyükerşen – Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Berlin-Bağdat demiryolunun altın çağlarında, bu güzergahtaki duraklardan birisi olan Eskişehir, zamanla trafik sıkışıklığı ve toksik çamurlu su ile yaşanmaz hale geldi. Şehrin ortasından geçen, evsel ve sanayi atıklarının kirlettiği Porsuk Çayı, her taşmasıyla halk sağlığını ciddi anlamda tehdit etmeye başladı. Kentlilerin ise yeniden yapılanmaya dair çok fazla umudu yoktu.

Bunlar yetmezmiş gibi, 1999 yılının Ağustos ayında, Büyükerşen göreve geldikten 6 ay sonra, 7.8 şiddetinde bir depremle 37 kişi hayatını kaybetti ve kentin köprülerini de içeren kritik değerdeki altyapı da zarar gördü.

Tam da bu noktada Büyükerşen ve sivil toplumdan geniş bir paydaş grubu bu durumu tersine çevirmeye karar verdi ve yaşanan depremi bir uyarı olarak kabul ederek ‘Eskişehir Kentsel Gelişim Projesi’ni başlattı. Bu proje kapsamında gerçekleştirilen ulaşım ve çevre altyapısını hedefleyen entegre yatırımlarla kentin çehresi değişmeye başladı.

‘İnsanlar için Tasarlanmış bir Kent’

Deprem için yapılan müdahale basit bir inşaat çalışmasının çok daha ötesindeydi. Belediye Başkanı ve çoğu da Büyükerşen’in bir dönem rektörlüğünü yaptığı Eskişehir Anadolu Üniversitesi’nden olan yeni ekibi işe başlamak için hiç vakit kaybetmedi, akademisyenler, sanayi temsilcileri, ticaret odası, özel hareket ve erişim gereksinimi olan kişilerin savunucularından oluşan bir paydaş grubuyla bir araya gelip kenti yeniden inşa edip modernleştirecek öncelikli projeleri geliştirmeye başladılar.

25 yıl süren bir çalışmanın ardından Eskişehir sürdürülebilir ve kapsayıcı bir kent modeli haline geldi. Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Bu yeni belediye idaresinin ilk yıllarında kentte inşaat kamyonu ve ağır inşaat araçları görmek oldukça olağandı. Çalışmalar öncelikle Porsuk Çayı’nın ıslahı ile başladı. Çay yatağından kamyonlarca çamur ve çöp çıkarıldı; atık su altyapısı yenilendi; taşkınlara karşı koruma yapıldı; yeni bir toplu taşıma ağı kuruldu; ve kent merkezinin önemli kısımları yayalaştırıldı.

Eskişehir’de yapılan yayalaştırma çalışmaları ekonomik, sosyal ve çevresel faydalar sağladı.          Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Başlarda bu değişikliklerin hepsi kentliler tarafından hoş karşılanmadı. İnşaat çalışmaları arasında kentliler sabırsızlık belirtileri gösterirken, dükkan sahipleri de kent merkezine halk araçlarıyla gelemezse işlerinin azalacağından endişeliydi. Ne var ki bu yaygın görüş, çalışmalar hayata geçtikçe değişmeye başladı.

İnşaatın başladığı iki yıl içinde Eskişehir’in elektrikli tramvay sistemi Estram’ın ilk hattı açıldı. Estram’la birlikte kent içindeki hastane, üniversite, park ve tiyatro gibi en çok ziyaret edilen kamusal alanlar birbirine bağlanmış oldu. Tramvayı kullanarak alışveriş yapacak kişiler kent merkezine çok daha hızlı ulaşmaya başladı. Böylece işletmeler çok daha fazla müşteri ve dolayısıyla gelir elde etmiş oldu. Ardından gelen tramvay uzatmaları ve yayalaştırma çalışmaları ise artık halk tarafından talep edilir hale geldi.

Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Belediye 9 yaya köprüsü ile 15 araç köprüsü oluşturdu; kent merkezindeki kaldırımları yeniledi. Porsuk Çayı boyunca yeni parklar yapıldı ve kültür-sanat faaliyetlerini gerçekleştirmek üzere iki büyük park projesi olan Sazova Bilim, Sanat ve Kültür Parkı ile Kentpark açıldı.

Her bir projede tekerlekli sandalye kullananlar, yaşlılar ve pusetli aileler dahil olmak üzere tüm kullanıcıların erişilebilirlik ihtiyaçları göz önünde bulunduruldu. Dik ve kemerli köprülerin yerini düzgün köprüler alırken tramvay duraklarına da rampa ve hemzemin uygulama alanları eklendi.

Özel gereksinimleri olan bireylerin haklarını savunan Emel Kapanoğlu caddeler, köprüler ve toplu taşımada yapılan iyileştirmelerden sonra şehirde hareket etmeyi daha kolay bulduğunu söylüyor. Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Özel gereksinimleri olan kişiler için savunuculuk yapan ve kendisi de tekerlekli sandalye kullanan Emel Kapanoğlu, kentin yenilenme sürecini, “Benim için bu bir özgürlük” diyerek tanımlıyor ve şöyle devam ediyor: “Kamusal alanlar özel gereksinimli kişiler için tasarlandığında, sonuç herkes için iyi oluyor”.

“Hem İşlevli Hem Güzel”

Eskişehir’in yeşil ve gri altyapıya yaptığı entegre yatırımlarındaki kararlılığı oldukça dikkat çekici. Eskişehir, Avrupa ve Amerika şehirlerinden aldığı ilhamlarla Venedik ve Amsterdam’ın su kanallarını; Londra ve New York’un büyük parklarını; ve Paris’in yayalaştırılmış alanlarını ve müzelerini hayata geçirmiş.

“Porsuk Çayı’nın iki yanında yeni kafeler, barlar ve kitapçılar açılmaya başladı.” diyen Büyükerşen bu çalışmaların sonucunda turizmin de canlandığını ifade ediyor.

Porsuk Çayı ıslahın ardından çok tercih edilen bir eğlence alanına dönüştü. Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Yerli turist sayısında yüzde 430 artış görülürken, yabancı turist sayısında yüzde 820’lik bir artış gözlendi. Eskişehir’in ekonomisi ve çevresi canlanmaya başladı. Yeni taşkın ve foseptik kontrol çalışmaları ise Porsuk Çayı’nı daha temiz tutarken sel taşkınlarının da önüne geçti. Tramvay istasyonlarının çevresinde emlak değerleri ise üç katına çıktı. Kentliler sayıları artan ve erişilebilir yeşil alanların tadını çıkarmaya başladı.

En büyük adım ise kentlilerin algısındaki değişiklik oldu.

Eskişehir’deki tramvayın vatmanı Fatma Korkmaz. Tramvay ile şehrin hem ulaştırma altyapısı modernleşti, hem de sosyal dokusu değişti. Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Üniversite mezunu olmasına rağmen tramvaydan önce işsiz olan Estram vatmanı Fatma Korkmaz 2004 yılında işletmeye alınan tramvay sistemi ile birlikte işe alınmış. “Doğma büyüme Eskişehirliyim. Önceleri bir kadın olarak bu tip işlerde çalışamazdınız. Bir kadın olarak kendi kendinize gezemezdiniz. O zamanlar pısırık bir kadındım, şimdi kendine güvenen güçlü bir kadın haline geldim. Neden? Çünkü işim var, para kazanıyorum, geziyorum, araştırıyorum, öğreniyorum ve böylece kendimi geliştirebiliyorum.”

Şehirde araçlara ayrılan alanları azaltarak, yeni bir tasarımla insanların sosyalleşeceği, doğayla buluşacağı alanlar yaratmak çok daha güçlü bir toplum ve kente bağlılık yarattı. Anadolu Üniversitesi’nde öğrenci olan Mustafa Kürşat  “İnsanlar arasındaki etkileşim, o pozitif ortam sizi hemen içine çekiyor ve şehirle entegre ediyor.” diyerek düşüncelerini anlattı.

Eskişehir’de bir üniversite öğrencisi olan Mustafa Kürşat Elitok – Fotoğraf: Kyle LaFerriere/WRI

Eskişehir Kentsel Gelişim Projesi ile Eskişehir çok daha kapsayıcı, sağlıklı ve kentlilere daha çok fırsat sunan bir şehre dönüştü. Şehir plancıları çeşitli kentlerden ve uygulamalardan ilham alarak kente has bir vizyon geliştirdiler. Eskişehir’in bu  sürdürülebilir ve kapsayıcı yaklaşımı ise başka şehirlere de ilham kaynağı oldu. 2014 yılında Belçika’nın Brüksel şehri Eskişehir’in Porsuk Çayı’nda yapılan ıslah ve çevre düzenlemesinden yola çıkarak bir kanal düzenleme çalışmasına başladı. Türkmenistan’ın Awaza kenti de, köprü düzenlemeleri için Eskişehir’i örnek aldı.

“Biz insanların Eskişehirli olmaktan gurur duyacağı, burada kalmak isteyecekleri, hatta başka şehirlerde yaşayan insanları buraya taşınmaya teşvik edeceği uygulamalar yapmaya çalıştık.” diyen Büyükerşen sözlerine şunu da ekliyor: “Yaşayan bir şehir, böyle bir şehirdir.”

Kentsel Dönüşüm blog serimiz ‘Şehirler için WRI Ross Prize’ finalistlerinin çalışmalarını ön plana çıkarmaktadır. Dünyanın her yerinden neredeyse 200 başvuru çeken ödül programının kazananı ise 10 Nisan 2019’da New York’ta yapılacak bir Gala ile duyurulacaktır. Ödül programı hakkında daha fazla bilgi için: www.wrirossprize.org

* Bu yazı Madeleine Galvin ve Anne Maassen tarafından kaleme alınmıştır; WRI Insights’ta yayınlanan yazının orijinaline buradan ulaşabilirsiniz. 

Oyunlar, günümüzün en çok üstünde durulması gereken konularından biri olan kentsel gelişim adına, anlamlı ve beceri geliştirici diyaloglar oluşturmak için yararlı bir platform oluşturmaktadır. Simülasyonlar, role girme oyunları ve hatta LEGO blokları aracılığıyla etkileşimli kentsel gelişim ve planlama oyunları eğlenceli ve cazip hale getirilerek paydaş ve farklı grupları bir araya toplamak için kullanılabilir. Bu oyunlar, resmi toplantılarda sıkça meydana gelen gergin atmosferi ortadan kaldırarak, katılımcıların birbirleriyle daha rahat iletişim kurmasını sağlar ve farklı kalkınma yöntemlerinin gözden geçirilmesine yardımcı olur.

Oyunlar, karmaşık ve ilk görüşte aşılamaz gibi gelen sorunları küçültmeye ve daha anlaşılır hale gelene kadar parçalayarak basitleştirmeyi sağlar. Ayrıca, role girmeyi gerektiren oyunlar katılımcıları kendikonfor alanlanlarından dışarı çıkmaya zorlayarak farklı bakış açılarındaki problemleri görmelerine ve anlamalarına yardımcı olur. Normalde gözardı edilebilecek bir bisiklet kullanıcısının deneyimlerini paylaşarak katılımcılarda farklı bakış açıları oluşturması buna örnek olabilir.

Oyunların değerini kabul eden Birleşmiş Milletler; Minecraft yapımcıları, Urban Land Institute, MIT ve sayısız başka kurumla iş birliği yaptı, her yaştan ve her kökenden paydaş arasındaki öğrenme ve karar verme yollarını kolaylaştırmak için öğretici ve etkileşimli oyunlar geliştirildi.

Meksika ve Türkiye’de Toplu Taşıma Odaklı Gelişim Oyunları

Geçtiğimiz günlerde, WRI Ross for Sustaiable Cities Center’ın Meksika ofisi bir role girme oyunu geliştirdi. Legolardan hazırlanmış bu oyun, kentsel topluluklar için toplu taşıma odaklı gelişim (TOD) rehberi olarak, bir şehir için farklı ölçeklerde kalkınma stratejilerini keşfetmek ve bölgeleme ile toplu taşıma odaklı gelişimi üzerine tartışmayı kolaylaştırmak için tasarlandı.

Oyuncular, farklı devlet kurumları ya da sektörleri, özel sektör geliştirenlerini ve halkı temsil eden kişi rollerine girdiler. Belirli bir alanın haritası üzerinde LEGO kullanılarak farklı senaryoları görselleştirdiler. Legoların renkleri farklı arazi kullanım tiplerine göre (örneğin; ticari, konut, sanayi) ayrılarak kullanıldı. Yaya yolları (örneğin; ağaçlı, ağaçsız) ve trafik şeritleri (örneğin; otobüs şeritleri) ise renkli etiketler kullanılarak gösterildi.

Oyun, toplu taşıma odaklı gelişim prensiplerini hayatla bütünleştirmek ve toplu taşıma odaklı gelişim hakkında kamuoyu ve birçok profesyonel sektörü bir araya getiren bir araç, insanları heyecanlandıran bir etkinlik olduğu için etkili bir teknik olduğunu gözlemlendi.

Oyunun Meksika’daki başarısı feyz alınarak, Türkiye ofisi, İstanbul’da gerçekleşen Yaşanabilir Şehirler Sempozyumu 2015’teki oturumuna oyunu entegre etti. Çalışma alanı olarak sempozyumun gerçekleştiği yerin çok yakınında bulunan gecekondu yerleşkesi (Küçük Armutlu) seçildi. Atölye çalışmasında toplu taşıma odaklı gelişim tanıtıldı ve katılımcıların konsept kapsamında gerçek bir gecekondu yerleşiminin keşfedilmesine ve tasarlamasına ortam sağlandı. Atölye çeşitli disiplinlerden (şehir planlama, çevre mühendisliği, özel sektör, akademik personel) gelen katılımcılara interaktif bir ortamda gerçekleşti. Hem doğal eşikler hem de ana otoyol yüzünden toplu taşımadan izole olmuş düşük-orta gelirli mahallede nasıl daha iyi bir tasarım yapılacağı öğrenildi.

Oyuncular iki takıma ayrıldı. İlk grup mevcut yasal kısıtlamalar içinde öneriler geliştirerek alışılageldik yöntemleri savunurken (karma kullanımlı geliştirmede imara izin verilmemesi vb.), ikinci grup da reform yasaları ve planlama süreçlerini içeren önerilere yer veren radikal yaklaşımı savundular. Her iki takım da toplumun karşılaştığı üç ana sorun üzerinde durdu: planlama ölçekleri arasındaki tutarsızlık, toplum tarafından fiziksel olarak erişilemeyen kopuk ulaşım yolları ve kamusal alan eksikliği.

Toplu taşıma odaklı gelişimin tasarım süresince, gerçek sorunların çözümü ve anlaşılmasının kolaylaştırılması için oyun, farklı özgeçmişlere sahip oyuncuları kendi aralarında anlamlı bir işbirliğine teşvik etmeye çalıştı. Her oyuncu kendi mesleki ve eğitimsel geçmişlerini bir kenara bırakarak başka bir karaktere büründü ve o karakterin gözünden bakarak karar almak zorunda kaldı.

Oyunun en zor kısmı burada başladı; çünkü mühendisler, şehir plancıları, mimarlar ve birçok farklı gruptan insan farklı düşünceleri desteklemekte, inandıkları şeylere karşı gelmekte, dolayısıyla da zorlandılar. Oyuncuların karşılaştığı bir diğer zorluk ise birbirleriyle etkileşime geçerek farklı bakış açılarını kabul etmek ve ettirmekti. Tüm bunlara rağmen, bu çalıştayın en can alıcı noktası katılımcıların hevesli ve dürüst bir şekilde tartışmalara katılması ve ortak bir noktada buluşmasıydı.

Oyuncular karar verme sürecinde çeşitli paydaşların aktif katılımının önemini kabul etti, stratejik karar verme sürecinde katılımcıların motivasyonu ve heyecanı katılımcılara empati yeteneği aşılandığını gösterdi. Empati yeteneğini güçlendirmek; daha iyi iletişim kurmayı, işbirliği yapmayı ve plan stratejilerini güçlendirmeyi arttırdığı gözlemlendi. Katılımcılar, Türkiye’deki ve dünyadaki planlamacıların, planlama sürecinde halkın aktif rol oynamasının önemini kavradı—günümüzde var olmayan bir uygulama.

Jane Jacobs’ın Büyük Amerikan Şehirlerinin Ölümü ve Yaşamı’nda dediği gibi ‘‘Şehirler, herkes için bir şey sağlama kabiliyetine sahiptir lakin herkes tarafından oluşturulduğunda.’’

*Bu yazının orijinali 26 Mayıs2016 tarihinde Merve Akı ve Terra Virsilas tarafından TheCityFix’te yayınlandı. Ingilizcesini okumak için tıklayınız .

“Simbiyoz” ya da “ortak yaşam” organizmaların karşılıklı fayda amacıyla bir araya gelmesi anlamına geliyor ki SymbioCity yaklaşımı da doğal kaynakların idareli kullanımı konusunda kentsel teknoloji sistemlerinin kullanımını içeren bütünleşik bir yaklaşımı kapsıyor.

Farklı aktörlerin 12 sene önce bir araya gelerek sürdürülebilir kentsel gelişim konusundaki uzmanlık ve tecrübelerini bir yöntem dahilinde kurguladıkları ve 12 sene boyunca geliştirdikleri söz konusu yaklaşım, yapılması gerekenleri ve ne şekilde yapılacaklarını tanımlıyor.

http://www.metrodcliving.com/shades_of_green/2008/03/symbiocity-sust.html

Zorlukları Fırsata Dönüştürmek

Her türlü bağlama adapte olabilen SymbioCity yaklaşımı, Stockholm’un bağımsız bir finansman modeline sahip oluşuyla da destekleniyor ve bu şekilde yerel idareler sürdürülebilir girişimler konusunda ileriye yönelik daha esnek kararlar alabiliyor. İmar, arazi ve arsa planlaması konusunda tek yetkili kurum olan belediye, merkezi hükümetten aktarılan finansmanı kendi inisiyatifiyle kullanıyor.

Şehir ekonomisinin ülkelerin ekonomik büyümesi konusunda hayati bir önem taşıdığı bilinen bir gerçek. Zorlukları fırsatlara dönüştürmeyi esas alan SymbioCity yaklaşımının hareket noktası ise şehirlerin insanlar için tasarlanması. Önerilen ve uygulanan çözümlerin insanlar tarafından ne şekilde algılandığı ve yaşam kalitesine etkisi bu bağlamda büyük önem taşıyor. Bu noktada bir diğer vurgu da “katılımcılık” konusunda… SymbioCity, şehir ortamından etkilenen tüm paydaşları sürece dahil etmeye çalışıyor, yönetim de ise hem düşey hem de yatay bir ilişki şemasını benimsiyor. Bu şekilde farklı yaklaşımlarla çalışan merkezi ve yerel hükümetin çalışmalarının iş birliği içerisinde ilerlemesi sürecin başından itibaren farklı bakış açılarını biraraya getirip dahil olmalarıyla sağlanıyor.

SymbioCity yaklaşımının kavramsal modelinin merkezinde insan unsuru yer alıyor. Kalkınma konusuna da odaklanan SymbioCity, insanların rahat ve sağlıklı olmasını, emniyette hissetmesini sağlamak ve yaşam kalitelerini yükseltmek gibi hedeflere sahip . Bu hedefler; master planlar ve mimarlık; konut, hizmetler ve sanayi olmak üzere kentsel fonksiyonlar; ulaşım; peyzaj planlaması; enerji ve atık olmak üzere muhtelif şehircilik sistemleri ile destekleniyor. Bu noktada en önemli bileşen ise bütüncül bir yaklaşımla bu başlıkları ele alarak sinerji oluşturmak ve her şeyi sıfırdan başlamak yerine mevcut durum üzerinden yeniden inşa etmek.

http://www.symbiocity.org/en/approach/

Ulaştırma Bir Hareketlilik Meselesi mi?

SymbioCity yaklaşımı, ulaştırmanın bir hareketlilik değil, bir “erişilebilirlik” meselesi olduğunu vurguluyor. Ulaşımın yaya olarak başlamasına ve yaya olarak tamamlanmasına odaklanan SymbioCity yaklaşımı, trafiği azaltmak için nihai hedeflere bakılması gerektiğini savunuyor. Bu anlamda Stockholm’de sürdürülebilir ulaşım için geliştirilen çalışmalardan biri de kentsel hareketlilik konusunda karşılaştırmaları kapsayan “Kentsel Hareketlilik Stratejisi (Urban Mobility Index)”. Kentsel Hareketlilik Stratejisi, yüksek kapasiteli ulaşım türlerinin kullanılmasını, bu ulaşım türlerinin daha hızlı ve daha etkili olmasını kapsıyor. Bu bağlamda araba kullanımından çok toplu taşımayı ve bisiklet kullnımını teşvik eden Kentsel Hareketlilik Stratejisi, aynı zamanda yürüme koşullarının da iyileştirilmesini içeriyor. Bu noktada ulaşım anlamında temel hedef, hem daha yürünebilir hem de çeşitli toplu taşım sistemlerini destekleyen bir kent tasarlamak.

Stockholm’de uygulamaya alınan SymbioCity yaklaşımı çerçevesinde insanlar akıllı hareketliliği tercih ediyor ve bu sayede emisyon ile CO2 oranlarında ciddi anlamda düşüş yaşanıyor.