KSS Türkiye Dergisi – TheCityFix Turkiye

KENTSEL GELİŞME DAHA ÇOK BİNA VE YOL YAPMAK DEMEK DEĞİLDİR.

WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler — Wed, 31 Oct 2018 14:35:05 +0000

BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinin 11. maddesinde sürdürülebilir şehir ve yaşam alanlarının oluşturulması gerekliliğine atıfta bulunuluyor ve “2050 yılına kadar dünya nüfusunun üçte ikisi kentlerde yaşıyor olacak. Kentsel alanlarımızı inşa etme ve yönetme biçimimizi önemli ölçüde değiştirmezsek, sürdürülebilir kalkınmayı başaramayız”deniliyor. Bu kapsamda, KSS Türkiye Dergisi Ekim 2018 sayısı için WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler Direktörü Dr. Güneş Cansız ile kentlerin sürdürülebilir hale gelmesi, kapsayıcı yerel yönetimler, Türkiye’nin sürdürülebilir şehircilik karnesi üzerine bir söyleşi yaptı.

Türkiye’de, “sürdürülebilir şehir” kavramı ve bunun gerekleri doğru anlaşılıyor mu?

Sürdürülebilir kent, kendi yaşam döngüsünü kendi sağlayabilen yani çevreye zarar vermeden kendi madde ve enerji giriş çıkışlarını yapabilen kenttir. Yani arzın talebi karşıladığı ve atıkların da geri dönüştürüldüğü bir sistemi vardır. Sürdürülebilir bir kent aynı zamanda odağına insanı almalı; dolayısıyla da yaşanabilir olmalı. Bu açıdan ele alırsak, yaşanabilir ve sürdürülebilir bir şehir kompakt ve kapsayıcı olmalı ve orada yaşayan kentliler de işe, okul / sağlık gibi hizmetlere ve çeşitli imkanlara kolaylıkla erişebilmeli.

Aynı zamanda kentliler, gitmek istedikleri yere ulaşmak için çok uzun mesafeler katetmek zorunda kalmamalı. Bisiklet, yürüme gibi hem aktif hem de herkes için ulaşılabilir ulaşım alternatiflerine sahip olmalı. Böylece ulaşımdan kaynaklanan ve iklim değişikliği ile hava kalitesine etki eden emisyonların önüne geçilerek sağlık harcamalarından da tasarruf sağlanabilir. Ülkemizde “sürdürülebilir kent” kavramına ilişkin genel yaklaşımları incelediğimizde, bu kavramın daha çok kentsel gelişme olarak algılandığını gözlüyoruz. Gelişmeden kasıt da daha çok bina, daha çok yol yapmak üzerine kurulu. Ancak bunun sürdürülebilirliği, kaynakların doğru yönetimi ve en önemlisi insan boyutu sıklıkla ihmal ediliyor.

Dünyada sürdürülebilir kentleri tanımlayan kriterleri inceleyecek olursak, başlıca şunları sıralayabiliriz:

Uzun dönemli ekonomik ve sosyal güvenliğin sağlanması,
Biyoçeşitlilik ve doğal ekosistemlerin korunması ve yeniden tesis edilmesi,
Kentlerin kültürel karakterlerinin tanınması,
İnsanlara sürdürülebilir gelişme sürecinde yetki verilmesi,
Sürdürülebilir gelecek doğrultusunda işbirliği ağları kurulması,
Sürdürülebilir üretim ve tüketimin çevreci teknolojilerin kullanımı ve verimli talep yönetimi doğrultusunda geliştirilmesi,
Şeffaf yönetim

Bir kent yönetimi ne kadar ekonomi, ekoloji, kültür, teknoloji, katılımcılık ve şeffaflık gibi kriterleri birlikte karşılayabilir hale gelirse, o kent de o kadar sürdürülebilir bir yönetim ve gelişme yapısına kavuşmuş olur.Türkiye’de, bu kriterlerin her birinin bulunduğu kent ya da kentler bulmak pek kolay değil.

Özellikle Seferihisar gibi daha küçük ölçekli yerleşimlerin, örneğin yavaş şehirler, yaratıcı şehirler ağı gibi oluşumların ve çeşitli birliklerin bu kriterlere ulaşma doğrultusunda çalışmalar yaptığını biliyoruz. Örnekler henüz istenilen seviyede olmamasına karşın yerel yönetimlerin ve ilgili karar verici kurumların sürdürülebilir şehir kavramını giderek artan bir ciddiyet ve dikkatle ele aldıklarını söyleyebiliriz. Gelişen bir ülke olarak bu konuyu şehir planlama perspektiflerine katmaktan başka şansımız da yok.

Kaynak: WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler / Flickr

Türkiye’nin sürdürülebilir şehir/şehircilik envanterinde durum nedir? Eylem planı, öncelikli olarak hangi alanlarda yapılmalıdır?

Sürdürülebilir kent kavramı ekonomi, ekoloji, kültür, teknoloji, katılımcılık ve şeffaflık gibi konuların birlikte sağlanmasını içeriyor. Bu kapsamdaki kriterlerin hepsini bir arada bulunduran ya da bu amaçla çalışmalar yürüten kentler ise maalesef oldukça azınlıkta. Özellikle İstanbul gibi çok büyük ölçekli megakentlerde bu unsurların gerekliliklerini yerini getirmek zorlaşıyor. Ancak mahalle ölçeğinde ve ilçe ölçeğinde yukarıda sıralanan kriterler ele alındığı taktirde, aşağıdan yukarıya-yerel ölçekten kent bütününe uygulanacak sürdürülebilir kent modeli yaratmak mümkün olabilir. Oluşturulacak eylem planları da bu öncelik alanlarını kapsamalıdır. Ülkemizde de sürdürülebilirlik alanında Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı, kent özelinde İklim Değişikliği Eylem Planları gibi planlar hazırlanıyor. Dolayısıyla elimizde eylem planları mevcut, ancak burada kritik nokta baştan ölçülebilir hedeflerle bu eylem planlarının hayata geçirilmesi.

Göçlerin de etkisiyle gitgide kalabalıklaşan kentlerin, başa çıkmakta en çok zorlandığı konular nelerdir/ neler olacak?

Türkiye’de özellikle ekonomik yapının dönüştüğü yıllar olan 1950’li yıllardan itibaren, sanayi faaliyetlerinin da artmasıyla, köyden kente ve küçük kentlerden büyük kentlere yoğun göç faaliyetleri yaşandı. Göç faaliyetleri sonucunda ise özellikle öncelikle konut, sonrasında çarpık kentleşme ve ilerleyen yıllarda trafik problemleri ortaya çıktı. İlk göç edenlerin konut talebi genel olarak yine kendileri tarafından giderilip, bu ihtiyaç altyapı sorunları barındıran gecekondular ile çözüldü. 1980’li yıllarda yaşanan göç dalgası ile de kente yeni gelenler ilk göç edenlerin kiracısı olmuş ya da yine kendi gecekondusunu yaptı, ilk göç edenler ise artık ikinci konutlarını da inşa etti. Kentler ise yoğun altyapı ve yol sorunları barındıran gecekondu bölgeleriyle doldu.

Günümüzde yaşadığımız trafik sorunları ise, bahsettiğimiz dönemlerden beri süregelen plansızlık ve çarpık kentleşmenin bir sonucudur. Özellikle büyük kentlerin belli mahallelerine erişim ve ulaşım sıkıntıları bulunuyor; ana hatlara entegrasyon sorunları yaşanıyor. Buna çözüm bulmak amacıyla daha esnek faaliyet gösteren dolmuşlar ortaya çıktı; ancak trafik problemine geçici çözüm olarak geliştirilen bu ulaşım türü kalıcı hale gelerek, günümüzün önemli trafik sorunlarından biri haline geldi.

Özel araç kullanımı da bunlara paralel olarak yaygınlaştı. Farklı sebeplerle özellikle İstanbul, Ankara ve İzmir olmak üzere üç büyük kentte göç hareketleri ve yığılmalar devam ediyor; kentsel dönüşüm faaliyetleri neticesinde mevcut sokak dokusunun ve otopark kapasitesinin kaldıramayacağı ölçekte binalarda kat sayıları artıyor. Bu durumda da kentleşme ve trafik sorunlarının devam edeceği maalesef söylenebilir.

Kentsel sorunların tespiti ve çözüm yolunun belirlenmesinde belirli/kitabi bir sistematik var mıdır? Çözüm süreci nasıl işlemelidir?

Bu konuda genellikle iyi ve yetersiz örnekleri tespit etmeye yarayan ve karşılaştırmaya imkan tanıyan kriterler kullanılıyor. Örneğin çeşitli kurumlar tarafından Avrupa’nın ya da dünyanın en yaşanabilir şehirleri, en yeşil şehirleri, en mutlu şehirleri vb. seçiliyor. Bu şeçim sürecinde sağlıklı bir veriye ulaşabilmek için öncelikle uzmanlar tarafından kriterler belirleniyor; sonrasında ise verilere ve uygulamalara ulaşılarak kriterlerin sağlanıp sağlanmadığına bakılıyor. Bu yöntemi biz de çalışmalarımızda sıklıkla kullanıyoruz. Örneğin 2016-2017 yıllarında İzmir’in Tarihi Kemeraltı Bölgesi’ne yönelik bir sürdürülebilir ulaşım projesi yürüttük. Bu proje kapsamında Kemeraltı’ndaki 19 alt bölgeyi birbiriyle kıyaslamak, eksikliklerini ve potansiyellerini görmek amacıyla evrensel yayınlardan çıkarımlarımızla oluşturduğumuz ve kentlilerin hareketlilik ve erişilebilirlik ihtiyaçlarını ön plana alan bir kriter listesi kullandık ve sonuca ulaşmada çok da başarılı olduk.

Başarılı olmak için öncelikle bir vizyon ortaya koymak, ardından da bu vizyona giden yolda gerçekçi hedefler belirlemek gerekiyor. Ve bu hedeflere ulaşırken atılan adımların etkilerinin ölçülmesi ve asıl hedefe oranla nerede olduğunun gerçekçi kıyaslamasının yapılması gerekiyor. Ancak bütün bunlar yapıldıktan sonra çözüm sürecinin istenilen sonuca ulaşıp ulaşmadığına dair ayağı yere basan bir yorum yapılabilir.

WRI’ın Türkiye için sürdürülebilir kentsel çözümleri, önerileri nelerdir?

WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler olarak 2005 yılından bu yana Türkiye’de özellikle kent içi ulaşım alanında olmak üzere farklı çalışmalar yürütüyoruz. Türkiye’de ilk çalıştığımız konu da İstanbul’daki ulaşım ihtiyacını karşılamaya yönelik Metrobüs projesiydi. O zamandan bu yana da ülkemizde 14 şehirde kent içi ulaşımda otomobile bağımlılığı azaltmayı amaçlayan toplu taşıma sistemlerinin entegrasyonu, bu sistemlerin hizmet kalitesinin arttırılması, bisikletli ulaşım ve yürünebilirlik çözümleri öneriyoruz.

Bu çözüm önerilerini de yediden yetmişe herkes için erişilebilir olacak şekilde sunmaya önem veriyoruz. Çünkü bir şehir ne kadar kompakt ve yürünebilirse, o kentte yapılan yolculuk mesafeleri de o kadar kısalır. Böylece özellikle düşük gelir grubundan kişilerin ulaşım harcamaları azalır. Bu da herkese eşit fırsatlar sunan bir şehri beraberinde getirir.

Öte yandan, yürüme ve bisiklet imkanının güvenli şekilde sağlandığı şehirler, araçlardan kaynaklanan karbondioksit saliminin azalması ile daha iyi bir hava kalitesine kavuşur. Daha iyi hava kalitesi ve daha aktif bir yaşam tarzı ise sağlık alanında yapılan harcamalarda önemli bir tasarruf sağlar.

“Mahalle Konseyleri vasıtasıyla, ken t konseylerinde gözden kaçabilecek detayda ve mahalleleri İlgilendiren ölçekte sorunlar tartışılıyor, mahallelinin aktif katılımıyla da çözüm önerileri geliştiriliyor.”

Şehirlerin yaşanılabilir alanlar olabilmesinde, yerel yönetimlerin şüphesiz ki kilit rolü var. Yerel yönetimler kapsayıcı, katılımcı süreçler yürütebiliyor mu? Eksik veya olumlu gördüğünüz yanları nelerdir?

Evet aslında pek çok belediye bu konuda çeşitli çalışmalar yürütüyor. Kentlerimizde en yaygın katılımcılık araçları olarak kent konseylerini sayabiliriz. Kent Konseyleri 5393 sayılı Belediye Kanunu ve 26313 sayılı Kent Konseyi Yönetmeliği’ne dayanarak kurulmuş yapılardır. Kuruluş amaçları ise “kent yaşamında, kent vizyonunun ve hemşehrilik bilincinin geliştirilmesi, kentin hak ve hukukunun korunması, sürdürülebilir kalkınma, çevreye duyarlılık, sosyal yardımlaşma ve dayanışma, saydamlık, hesap sorma ve hesap verme, katılım, yönetişim ve yerinden yönetim ilkelerini hayata geçirmektir. Buna ek olarak örneğin Bursa Nilüfer Belediyesi Mahalle Konseyi uygulamasına da geçti. Mahalle Konseyleri vasıtasıyla, kent konseylerinde gözden kaçabilecek detayda ve mahalleleri ilgilendiren ölçekte sorunlar tartışılıyor, mahallelinin aktif katılımıyla da çözüm önerileri geliştiriliyor. Bu yönüyle kent konseylerinden çok daha katılımcı bir uygulama olduğu söylenebilir. Bu nedenle, diğer belediyelerde de geliştirilmesi gereken bir yapıdır. Bunun dışında belediyeler, çeşitli STK ve derneklerin görüşlerini de alarak gerek sosyal uygulamalarda gerekse fiziksel planlamalarda daha kapsayıcı olmalı, halkın beklentilerini karşılayacak verimli uygulamalar gerçekleştirmelidirler.

Şehirlerimizin geleceğine dair, gelecek yıllar için öngörüleriniz nelerdir?

Ölçekleri birbirinden çok farklı olmakla birlikte Türkiye’de şu an 30 büyükşehir belediyesi bulunuyor. Ancak nüfus yığılmaları genellikle üç büyük kentte yoğunlaşıyor. İstanbul, gerek ekonomik, gerek sosyal gerekse sorunlar anlamında ölçek olarak Türkiye’deki hiçbir kentle kıyaslanamayacak durumda. Bu eğilim bu şekilde devam ettiği takdirde İstanbul ve nüfus yığılmalarının gerçekleştiği büyük kentlerde sorunlar artarak devam edecektir. Bu nedenle ekonomik ve sosyal anlamda dengeli bir yapı sağlamak amacıyla yatırımlar Türkiye geneline yayılmak, her kent kapasitesi ve potansiyelleri doğrultusunda kendi bölgesinin çekim merkezi haline getirilmelidir.

Şehir yönetiminde iyi yönetişim ilkelerine önem verilmeli

WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler — Fri, 11 Nov 2016 07:01:38 +0000

WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler Yönetim Kurulu Başkanı A. Canan Ediboğlu, KSS Türkiye Dergisi’nin Kasım 2016 sayısına şehir yönetişimi ve kentlerde yaşam kalitesine ilişkin röportaj verdi.

“Şehirlerimizi ve oralarda yaşayan insanlarımızı daha iyi anladığımız ölçüde, onlara yaşamlarını iyileştirecek yenilikçi ve sürdürülebilir çözümler sunmamız da mümkün olacaktır.”

WRI’ın globaldeki ve Türkiye’deki güncel şehircilik uygulamalarından / projelerinden söz eder misiniz?

WRI (Dünya Kaynakları Enstitüsü) Sürdürülebilir Şehirler programı, şehirlerde üç ana sorun üzerine odaklanıyor; sıkışıklık, plansız büyüme ve verimsizlik. Bu sorunlara da çözümlerimiz üç ana başlıkta toplanıyor: Kentsel hareketlilik, kentsel büyüme ve kentlerde enerji verimliliği.

Meksika, Brezilya, Çin, Hindistan ve Türkiye merkezlerimizde farklı disiplinlerden uzmanlarımız, gerçek bir değişim yaratmak için politikaların gelişimine katkıda bulunmaları ve programlara etki etmeleri şehirler ölçeğinde projelere teknik destek sağlamak için davet ediliyorlar. Örneğin, Hindistan ekibimizin çalıştığı Delhi şehri için geliştirilen ilk ulaşım odaklı kentsel planlama politikası (ToD), ulaştırma ana planın bir parçası olarak kabul edildi. Meksika ekibimiz, federal hükümetin, toplu ulaşım sistemleri ve proje uygulamalarını bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmesine katkıda bulundu. Meksiko-City için bina verimliliği standartlarının oluşturulmasına destek verdi.

Çin’deki ekibimizin Chengdu şehri için geliştirdikleri düşük karbonlu çözümler raporu, tüm şehirlerde geçerli olacak, Çin devletinin yeşil büyüme politikasının temelini oluşturuyor. Türkiye’de ise bisikletli ulaşımın doğru tasarlanması ve planlara dahil edilmesi için on bir şehirle çalışmalar yürüttük. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın isteği üzere, bu yıl Adana’da diğer şehirlere örnek olarak sunulacak bir tasarım ve plan örneğini hazırladık. İstanbul’un Tarihi Yarımadası üzerine yaptığımız “Kamusal Alanlar ve Yaşam Alanları, Herkes için Erişilebilir Kent İstanbul” ekibimiz, çalışmalara gönüllü olarak destek veren bir yönetim kurulumuz var. Türkiye’deki merkezimiz yaşam kalitesini yükseltmek için dünyada uygulanmış başarılı örneklerin şehirlerimize tanıtılmasını sağlıyor ve sürdürülebilir çözümlere odaklanıyor. Ana çalışma konularımız, kent içi ulaşım ve kentsel planlama. 2016 yılı itibariyle kentlerde enerji verimliliği konusu da çalışma alanımız arasına girdi. Bu yıl bina verimliliği alanında teknik destek vermek ve yerelde kapasitenin iyileştirilmesini sağlamak için Eskişehir’de bir projeye başladık. Birleşmiş Milletler’in Sustainable Energy for All girişimi kapsamında

geliştirilen, pek çok farklı ülkeden şehrin ve özel sektör ve sivil toplum kuruluşunun yer aldığı bu projeye ülkemizden de bir şehrin de katılmasından dolayı çok mutluyuz. Özetle, WRI olarak Dünyanın ve Türkiye’nin değişik kentlerinde yaşam kalitesini yükseltmek için birçok projeyi ya bizzat yürütüyor ya da destekliyoruz.

Programımız, ayrıca, sürdürülebilir kentleşmeye yönelik uluslararası gündemin belirlenmesi ve yönlendirilmesi konusunda C40 Cities Climate Leadership Group, ICLEI

Local Governments for Sustainability, 100 Resilient Cities, Asya Kalkınma Bankası ve Dünya Bankası ile ortak çalışmalar yapmakta. Son olarak, Habitat III konferansı sonrasında yayımlanacak ‘Yeni Kent Gündemi’nin şekillendirilmesine katkıda bulunduk.

Yaşanabilir şehirleri var edebilmenin ve sürdürülebilir kılmanın aşamaları / gereklilikleri nelerdir?

Yaşanabilir kentler derin ve çok boyutlu bir konu… Farklı bilimsel alanların birlikte çalışmasını gerektiriyor. Yaşanabilir şehirler dediğimiz zaman, bu kavramla birlikte aklımıza bir takım sorular da geliyor. Yaşanabilir kent nedir? Neye benzer? Sizin yaşadığımız şehir ne kadar yaşanabilir bir şehirdir?

Yaşadığınız şehirde neleri değiştirmek istersiniz? Şehirlerde yaşam kalitesi nasıl yükseltilebilir? Bu alanda en başarılı örnekler nelerdir?

Bunların hepsi yerinde ve sorulması gereken sorular. Yanıtlar ise toplu taşıma, mobilite, güvenlik, erişebilirlik, kamuya ait alanlar ve kamu sağlığı gibi kent yaşamının temel konularını kapsıyor. Kentsel yaşam kalitesinin güçlü toplu taşıma ağına, bisiklet yollarına, trafikten arındırılmış caddelere ihtiyacı var.

Kaliteli yaşam için mimarinin insan ölçeğinde tasarlanması, kentsel dokunun merkezi canlandırmak için kullanılması ve halkın pazarlar, festivaller, açık hava etkinlikleri, kafeler ve diğer sosyal hayat platformları için bir araya geldikleri kamusal alanların yaratılması gerekiyor.

Ben şehirlerin geleceğinin, insanlığın geleceği için anahtar olduğuna inanıyorum. 2050 itibarı ile dünya nüfusunun üçte ikisinin şehirlerde yaşayacağı tahmin ediliyor. Dünyada her ay Madrid büyüklüğünde bir şehir ortaya çıkıyor. Kentleşme hiç kuşkusuz ekonomik büyüme, sosyal ve siyasi gelişme, bilimsel ve teknolojik ilerleme anlamına geliyor. Ama bu süreç iyi yönetilemediği takdirde yoksulluk, sosyal dışlanma ve çevre tahribatı doğabiliyor. İnsanların kentlerde güvenlik içinde ve sağlıklı yaşatılmaları 21. yüzyılın en zor kamusal görevlerinden biridir. Başarıyla hayata geçirmemiz gereken temel kavram sürdürülebilir kentleşmedir. Şehirlerimizi ve oralarda yaşayan insanlarımızı daha iyi anladığımız ölçüde, onlara yaşamlarını iyileştirecek yenilikçi ve sürdürülebilir çözümler sunmamız da mümkün olacaktır.

Sorumlu şehirciliğin, Türkiye özelindeki yakın gelecek eylem planı nasıl olmalıdır?

Her şehrin farklı bir dokusu ve kültürü var, önce o dokuyu ve kültürü anlamak ve dokuyu bozmadan şehri geliştirmeye odaklanmak gerektiğini düşünüyorum. Ulaşımın sürdürülebilir olduğu, yeşil alanların korunduğu ve genişletildiği, her vatandaşın, şehrin sağladığı istihdam imkanlarına, sağlık, ulaşım, kültür ve benzeri hizmetlere erişiminin sağlandığı bir şehircilik yaklaşımı yerleşmeli.

Şehir yönetiminde iyi yönetişim ilkelerine önem verilmeli; şeffaf ve hesap verebilir bir yönetim yapısı ve vatandaşın karar süreçlerine dahil edilmesi, şehir ölçeğinde geliştirilen projelerin fayda-maliyet analizlerinin kamu ile paylaşılmasının da sorumlu şehircilik için temel olduğuna inanıyorum.

‘‘STK’lara yönelik yanlış bir algı var’’

Ülkemizde maalesef sivil toplum kuruşlarına bakış açısında bir sıkıntı var; o da bu tarz kuruluşların emekli olduktan sonra çalışılan ya da oyalanmak vakit geçirilen bir işmiş gibi görülmeleri. Bu yanlış algı ne yazık ki çoğu yetenekli insanı bu tarz kurum ve kuruluşlardan uzak tutuyor; bu kuruluşlardan çıkan fikirler ve hayallerin çeşitliliği azalıyor, bunların gerçekleşme süreleri uzuyor. Hâlbuki dünyamızın bu kritik gidişatı incelendiği vakit bu tarz kuruluşların olumsuzlukları giderme ve hepimizin ortak olduğu dünyanın daha yaşanılabilir bir yer olmasında ne kadar önemli bir yere tuttuğunun, geleceğimizi kurtaran fikirlerin de bu tarz yerlerden çıkacağının artık farkına varılması lazım.

Bu tarz kurumlarda çalışmanın içsel hazzına vurgu yapmak istemiyorum. Bu biraz da bencilce görünen hazdan ziyade topluma, dünyaya, insanlığa faydalı bir iş yapmanın öneminin altını çizmek istiyorum. Sivil toplum kuruşlarında çalışanlara ve bizim gibi gönüllülere şu sıralar her şeyden fazla ihtiyacımız var.

Mill’in de felsefesinde bahsettiği gibi hareketlerimizin en önemli amacı mutluluğa yönelik olmalıdır ama bu kişisel bir mutluluktan ziyade toplumsal bir mutluluktur, bunu

unutmamalıyız. Bu tür mutluluğun bilincinde olan ve bunun için burada mücadele eden ekibimizle ne kadar gurur duysam az. Bu tarz kurumlardan çıkacak önemsiz görünen bir fikrim bile en azından bizde bu paylaştığım hayallerimizin de ötelenmesine ya da gerçekleşmesine mani oluyor.

Şehirlerimiz Yapboz Tahtasına Döndü*

Arzu Tekir — Thu, 01 Sep 2016 11:18:17 +0000

WRI Sürdürülebilir Şehirler Türkiye Direktörü Arzu Tekir, KSS Türkiye Dergisi’nde sürdürülebilir şehir /şehircilik ve Türkiye’nin bu alanlardaki güncel görünümü üzerine bir söyleşi yaptı.

EMBARQ Türkiye – WRI Türkiye yapılanmalarından söz eder misiniz? Nasıl çalışıyor bu organizasyonlar?

-WRI (Dünya Kaynakları Enstitüsü) EMBARQ 2005 – 2011 yılları arasında proje bazlı çalışmalarını Türkiye’de küçük bir ekiple yürüttü. 2012 yılında kurumsal bir altyapı oluşturduk ve Sürdürülebilir Ulaşım Derneği’ni kurduk. Kasım 2015’e kadar EMBARQ Türkiye markasıyla Türkiye’de merkezi ve yerel yönetim seviyesindeki karar verici ve uygulayıcılar ile kent içi sürdürülebilir ulaşım çözümleri üzerine çalışmalarımızı sürdürdük. Şimdiye kadar İstanbul, İzmir, Kocaeli, Konya, Kayseri, Şanlıurfa, Antalya, Sakarya, Eskişehir’i de kapsayan 16 şehirde çalışmalarımızı yürüttük. 2015 yılından bu yana Afrika’da Addis Ababa ve Accra’da kent içi ulaşımı, yol güvenliğini iyileştirmek için projeler yürütüyoruz. Başlıca çalıştığımız konular ise toplu taşımanın entegrasyonu, bizim aktif ulaşım dediğimiz yayalaştırma ve bisiklet projeleri, çarpışmaların sebep olduğu can kaybı ve yaralanmalara yönelik yol güvenliği başlıklarından oluşuyor. 2015 yılına kadarki deneyimlerimizden edindiğimiz bilgi ve yetkinlikle, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler olarak sürdürülebilir kent içi ulaşım konuları üzerine çalışmalarımızı sürdürürken bir yandan da bu çalışmaların hava kalitesine etkileri, kent içi hizmetlerde enerji verimliliği, binaların verimliliği gibi Türkiye’de ihtiyaç duyulan konularda çalışmalar gerçekleştirmeyi planlıyoruz.

WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler; sürdürülebilir kentsel gelişim, enerjide verimli kentler ve kent içi ulaşım alanında araştırma ve veri odaklı analizler, saha incelemelerini içeren çalışmalar gerçekleştiren uluslararası bir sivil toplum kuruluşunun Türkiye ofisi. Washington merkezli WRI altında Sürdürülebilir Şehirler Programı’nın bir parçası olan WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler olarak sürdürülebilir kentsel gelişimi hayata geçirmek için yerel ve merkezi yönetimlerle birlikte çalışıyoruz. Brezilya, Çin, Hindistan ve Meksika’da da ofisleri bulunan Sürdürülebilir Şehirler Ağı, şehir plancılarından ulaştırma mühendislerine, sosyologlardan gazetecilere uzanan 200’ü aşkın uzmanıyla küresel araştırma ve saha deneyimleri ile kentlerde yaşayan milyonlarca insana daha iyi bir yaşam sunmak için çalışıyor.

Yaşanabilir şehir’in pratikteki karşılığı nedir? Nasıl bir yaşam alanından söz ediyoruz?

-Her yıl farklı farklı kaynaklarda ‘dünyanın en yaşanabilir şehirleri’ listelerini görürüz. Ulaşım, çevre, dijitalleşme, temizlik, güvenlik, iş yapma imkanları… vb pek çok kriterle şehirlerin ne kadar yaşanabilir olduğu karşılaştırılıyor. Temelde çocuk, yaşlı, engelli ve kadınları şehir hayatında aktif bir şekilde görebildiğiniz şehirler erişilebilir, güvenli, yaşanabilir şehirlerdir.

Sürdürülebilir şehircilik konusundaki güncel yaklaşımlara ilişkin bilgi verir misiniz? Diğer dünya ülkelerinde neler oluyor? Gördüğünüz iyi uygulamalar hangileridir?

-WRI, EMBARQ ve Dünya Bankası’nın her yıl düzenlediği Transforming Transportation Konferansı’nın bu yılki teması ‘Ortak Refah için Akıllı Şehirler’ olarak belirlendi. Sürdürülebilir şehirler için 3K kavramı yani, ‘kompakt, kapsayıcı ve koordine’ olması gerektiği vurgulandı. Bu kapsamda, konferans oturumlarında hem şehirlerdeki ulaşımı ve hareketliliği içeren akıllı uygulama örnekleri hem de yenilikçi ortak kullanım girişimleri ön plana çıktı. 2007 yılından bu yana hayatımızın içinde olan ‘Akıllı Şehirler’ kavramı çok öne çıkıyor. Hindistan’da geçen yıl 100 akıllı şehir oluşturma ve 500 şehirde iyileştirmelerin yapılması için 15 milyar dolar bütçe ayrıldı. Hindistan’daki merkezimiz bu projede çok aktif bir şekilde bakanlıklar ve şehirlerle çalışmalarını yürütüyor.

Megakentlere baktığımızda Londra, Paris, New York gibi kentler ekonomiye katkıda bulunma, iş verimliliğini artırma, hava kirliliğinin önüne geçme gibi amaçlar doğrultusunda bisiklet paylaşım sistemleri ve bisikletli ulaşım projelerine yoğun yatırımlar yapıyor. Kamusal alanların önemi, kentlerin yürünebilirliği, ulaşımın erişilebilirliği gibi konular, şehirlerde yaşayan bireylerin sosyal etkileşimini arttırmak, şehir dışına yerleşimin artması dolayısıyla kent merkezlerinin ıssızlaşması, suç oranlarının artmasının önüne, iş sahiplerini teşvik etmek için katıldığım hemen her konferansta vurgulanan konular. Sanatla, sosyal yaşamın canlılığıyla, iş sahiplerine, girişimcilere sunduğu fırsatlarla, iş arayışında olan gençleri, üniversite öğrencilerini kendilerine çekmek isteyen dünya kentleri, yaşam kalitesini yükseltmek için rekabet halinde. Geliştirilen planlara vatandaş katılımı çok önemseniyor. Başarılı projelerin arkasında da yerelde, planın / projenin geliştirildiği yerdeki halkın görüşünü, ihtiyacını doğru anlamak, doğru çözümler geliştirmek hem projelerin sahiplenilmesini hem de proje iletişimlerinin etkin yapılmasını sağlıyor. Katılımcılık konusuna vurgu da son senelerde giderek artıyor.

Son dönemde bilgi ve deneyim paylaşımlarını sağlamak, belediye başkanlarının, kent yöneticilerinin aktif olarak katılımını gerektiren, deneyimlerden dersler çıkarılarak doğru projelerin geliştirilmesine, sinerjinin oluşturulmasını teşvik eden küresel ağlar, platformlar geliştiriliyor.

Kentlerin gün geçtikçe büyüyen ulaşım sorunlarına yönelik Avrupa Komisyonu desteğiyle yerel yönetimler için hazırladığı bir kılavuz var: Sürdürülebilir Kent içi Hareketlilik Planları Geliştirme ve Uygulama Kılavuzu. Pek çok AB şehrinde bu planlar uygulamaya alındı. Peki Türkiye’de durum nedir?

Evet, Sürdürülebilir Kent İçi Hareketlilik Planları (SUMP) Avrupa Komisyonunca teşvik ediliyor. Halihazırda yürütülen planlama çalışmalarından farklılığı, ‘public participation’ geliştirilen planlama süreçlerine vatandaşların dahil edilmesi. Bizim de ülke olarak planlarımıza vatandaşlarımızı dahil etmemiz, vatandaşların da yaşadıkları şehirde olup biteni yakından takip etmeleri ve çalışmalara katkıda bulunmak için zaman ayırması gerekiyor. Bunula birlikte Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik Planı, entegre bir planlama yaklaşımıdır; ulaşım ana planları ile lojistik ana planlarının ve arazi kullanım planlarını birleştirir. Ulaşım türlerinin herkes için erişilebilir, emniyetli, güvenli olması, hava ve gürültü kirliliğinin azalması, uygun maliyetli ulaşım türlerinin artması ve kentsel çevrenin iyileşmesi, kent halkının yaşam kalitesinin artması amaçlanır.

Türkiye’de Eskişehir, İzmir ve Kocaeli SUMP geliştirmek üzere çalışmalara yeni başlayan şehirlerimizden. Eskişehir, üniversitelerle de işbirliği yaparak plan hazırlıklarını yürütüyor. Belki de katılımcılık kültürü ve hesap verilebilirlik anlayışına sahip olmadığımız için, şehirlerimiz yapboz tahtasına döndü. Bu planlama yaklaşımı ile bu olumsuz tablonun tersine dönebileceğini söyleyebiliriz. Fakat planların uygulanması kaydıyla…

İnsanlığın karşı karşıya olduğu büyük tehlike: İklim değişikliği. Bununla mücadelede yeşil şehirler yaratmanın ve korumanın rolü büyük elbette. Bunları yapabiliyor muyuz? Somut olarak alınması gereken ve olmazsa olmaz önlemler nelerdir?

-Öncelikle böyle bir tehlikenin farkında olmak ve sorumluluk duymak gerekiyor. Yaşadığımız, yönettiğimiz şehre, gelecek nesillere karşı sorumluluğumuz var. Bireyler olarak sorumluyuz, kent yöneticilerinin sorumluluğu var, ilgili bakanlıkların, kamu kuruluşlarının sorumluluğu var. İklim değişikliğinin en önemli sonucu dünyanın ortalama sıcaklığının artmasıdır. Sıcak hava dalgalarının artması ve denizlerdeki suyun buharlaşması sonucunda doğal afetlerin sıklığını ve etkisini artırdığına tanık oluyoruz. Yoksulluk, tarım alanlarının, su kaynaklarının yok olması, kuraklık, sel baskınları, rekor sıcaklık artışları, hava kirliliği gibi etkilerden söz ediyoruz. İklim değişikliğinin etkilerini azaltmak için geliştirilen politikalar da hepimizin hayatını etkiliyor, etkileyecek. Öncelikle yerelde bu etkilerin doğru analiz edilmesi, eylem planlarının oluşturulması ve en önemlisi planların uygulanması gerek. Yerel yönetimlerin kapasitelerini iyileştirmeleri, gerçekçi hede$er belirleyip doğru çözümlere odaklanmaları gerek. Bunu sağlamak için de Compact of Mayors, Covenant of Mayors, Building Efficiency Accelarator ve yeni kurulan Global Parliament of Mayors gibi girişimler yakından takip edebilirler. Dünya, çözümün birlikte çalışarak, birbirini bilgi ve deneyim paylaşımıyla kuvvetlendirerek iklim değişikliği ile mücadele edileceği konusunda birleşmiş. Bu ortaklıklar ve girişimler sayesinde geliştirilen projelerin / planların uygulamalarının finansmanı konusunda aktif çalışmalar yapıldığını da dikkate almak lazım. Günü kurtaran, kısa vadeli projelerle zaman kaybetmek yerine, bu ağların içinde yer alarak eyleme geçmeliyiz. Biz daha ziyade bisikletli ulaşım ve yürünebilirlik konusundaki projelerimizle tanınan bir sivil toplum kuruluşuyuz. İklim değişikliği ile mücadele etmek, enerjide verimli kentler oluşturmak istiyorsak düşük karbonlu çözümlere yani çevreye ve insan sağlığına kötü etkileri olmayacak, ekonomik çözümlere odaklanmamız gerek. Örneğin, 8 yılda 43 milyar TL harcanan, 15.000 km’lik bölünmüş yol hedefinin yanına, kent içi ulaşım için 5.000 km’lik bisiklet yolu hedefi de konsa ne iyi olurdu…

Yakın zamanda bir çalıştay yaptınız: Tasarımla Daha Güvenli Kentler. Çalıştayın gördüğü ilgi ve sonuçlarına ilişkin bilgi verir misiniz?

-WRI halk sağlığı ve yol güvenliği uzmanları, 2015 yılında kentlerin erişilebilirliğini ve güvenliğini iyileştirmek için tasarım ve planlama ilkelerinin yer aldığı bir kılavuz hazırladı. ‘Tasarımla Daha Güvenli Kentler’ adı verilen bu kılavuz, yerel yöneticilere ve şehir plancılarına yol gösterici bir kaynak. Kılavuzda paylaşılan ilkelerin hayata geçmesi amacıyla Londra merkezli FIA Foundation desteğiyle Meksika, Brezilya’daki arkadaşlarımızla Guadalajara, Sao Paolo ve İzmir olmak üzere üç kentte çalıştaylar düzenledik.

İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin, İzmir merkezindeki 1.-2. ve 3. derece arkeolojik ve kentsel sit alanları ile Kadifekale kentsel dönüşüm projesinden oluşan yaklaşık 250 hektarlık bir alanda, İzmirlilerin tarihle ilişkisini güçlendirecek İzmir Tarih Projesi’nin geliştirilmesi konusundaki çalışmalarını başlattı. Biz de UrbanLAB Izmir adını verdiğimiz proje ile bu bölgede sürdürülebilir ulaşım planları üzerinde çalışıyoruz. Çalıştayımıza İlçe belediye başkanları, davet ettiğimiz yerel yönetim temsilcileri, akademisyenler, sivil toplum kuruluşları ile özel sektör temsilcileri katıldı.

İzmir’de gerçekleştirilen çalıştay ve saha çalışması ile yüksek kaliteli, güvenli ve erişilebilir ulaşım türleri ve güzergahlarının oluşturulması için kriterlerin belirlenmesi ve önerilerin geliştirilmesi, kamusal alanlarda herkes için erişilebilirlik seçenekleri üzerinde çalıştık. Çalıştay raporumuzu da ekim ayında paylaşacağız.

Çalışmalarınıza ve gözlemlerinize dayanarak, yerel yönetimlerimizin sorumlu ve sürdürülebilir şehircilik alanındaki performanslarını nasıl değerlendiriyorsunuz?

-Yerel yönetimin olmazsa olmazı iyi bir ekip, her başarılı yapıda olduğu gibi. Başarılı çalışmaları olan, iyi projeler geliştiren belediyelere baktığımızda hep ekiplerinin hem teknik olarak iyi, uluslararası projelerde yer alabilen, işbirliklerine açık, farklı platformlarda, bahsini ettiğim girişimlerde yer alan belediyeler olduğunu gözlemliyoruz. Genelde gördüğümüz en büyük eksiklik ise ‘veri’. Doğru karar verebilmek, yönetebilmenin en önemli unsuru. Maalesef pek çok yerel yönetimde verinin ve analiziyle elde edilen bilginin kıymeti anlaşılmamış, buna yatırım yapılmamış. Maalesef verinin en dikkate alındığı dönemler seçim dönemleri ve sonuçlara göre aksiyon alınan anketler de seçim anketleri.

*Röportajın orijinali, KSS Türkiye Dergisi’nin 26. Sayısında (Temmuz-Ağustos-Eylül 2016) yayınlanmıştır.