Etiyopya, Addis Ababa’da yayalar Atklit Tera İstasyonu’nda. Fotoğraf: Tolga İmamoğlu/WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler

Etiyopya’nın başkenti Addis Ababa’da günde 120.000 yolcuya hizmet veren hafif raylı sistem Ekim 2015’te, Sahra altı Afrika’daki ilk hafif raylı sistem olarak faaliyete geçti. Hafif raylı sistem yolda geçen zamanı azaltırken daha güvenli ve temiz bir ulaşım sistemini de beraberinde getiriyor. Fakat 4.5 milyon nüfuslu hâlâ gelişmekte ve çeşitli zorluklarla karşılaşmakta olan bu şehirde sorunlar bitmiyor.

WRI Ross Center, Bloomberg Philantrophies Yol Güvenliği İnisiyatifi ile birlikte yaya güvenliğini ve istasyona erişebilirliğini arttırmak adına Addis’in hafif raylı sistem koridorlarında yakın zamanda bir yol güvenliği incelemesi yaptı. İnceleme mavi ve yeşil hatlar üzerindeki 39 istasyonun hepsinde yürütüldü. İncelemenin ardından, WRI Ross Center, istasyon bölgelerini yayalar için daha erişilebilir, güvenli ve donanımlı yapmaya yönelik öneriler sunarak yol gösterdi.

Tehlikeli Geçitler ve Yüksek Hızlı Trafik

Çalışmanın sonuçları iki ana güvenlik sorunu olarak özetlenebilir.

İlk sorun, sokak ve istasyon planlarındaki güvenlik önlemlerinin eksikliği. 31,6 kilometrelik hafif raylı sistem, şehir merkezinden geçip şehrin doğu, batı ve güneyine uzanıyor. Hat, açık pazar alanlarından, otobüs terminallerinden, stadyumlardan, sanayi bölgelerinden ve konut alanlarından geçiyor. İstasyonlara erişimi kolaylaştırmak için hafif raylı sistem koridorunun yanı sıra çalışan ve bu koridoru besleyen başka ulaşım şekilleri ise tıkanıklığa ve tehlikeli durumlara yol açıyorlar.

Atklit Tera İstasyonu’nun mevcut durumu. Çizim: WRI Ross Center for Sustainable Cities

Yol güvenliğini arttırmak için önerilen plan değişiklikleri. Çizim: WRI Ross Center for Sustainable Cities

Kaldırımların ve yol işaretlerinin kötü durumu, refüj genişliğinin darlığı, kötü yapılmış rampalar ve merdivenler ve yetersiz aydınlatma bu istasyonlara erişimi tehlikeli hale getiriyor. Birçok durumda, yayalar her iki yöne de akan dört şeritli trafiği asgari korumayla geçmek zorunda kalıyorlar.

Güvenlikle ilgili ikinci büyük sorun ise hız. En nihayetinde, yaya güvenliğini arttırma konusunda yapılabilecek en büyük etki trafik hızını düşürmektir. Araçların hızları düştükçe yayaların araç çarpması sonucu hayatlarını kaybetme riskleri de azalır.

Addis’te hafif raylı sistem istasyonlarına giden yaya geçitlerinin çoğu hemzemin ya da sokak düzeyinde. Yayaların güvenliğini arttırmak için WRI Ross Center yetkililere yükseltilmiş yaya geçitleri inşa etmelerini önerdi. Araçlar bunların üzerinden geçerken yavaşlamak zorunda kalacakları için hem trafik hızı düşer hem de kullanıcılar için daha iyi bir güvenlik sağlanmış olur.

İstasyonların erişilebilirliği, savunmasız yol kullanıcıları için güvenli değil. Fotoğraf: Tolga İmamoğlu/WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler

Üst geçitler, yayaların trafikle doğrudan temasını kesmesi açısından daha güvenli görünse de araştırmalar çoğu kişinin hemzemin geçitleri kullanmayı daha kolay bulduğunu göstermiş, üstelik üst geçit konulduğu için yetkililer de güvenlik önlemlerinin alındığını varsaymaktadır.

WRI Ross Center, yükseltilmiş yaya geçitlerinin yanı sıra istasyon çevresinin en yoğun olduğu saatlerde bölgedeki hız limitinin düşürülmesini önerdi.

Daha Güvenli Şehirler İçin Daha Güvenli Caddeler

Haziran 2017’de WRI Ross Center, önerilerini şehirdeki diğer ulaşım acenteleriyle detaylı bir şekilde paylaştı. Addis Ababa’nın yol güvenliği açısından önde gelen kurumlarından The Transport Management Agency önerileri hayata geçirmek için bir plan oluşturdu, WRI Ross Center da teknik uzmanlık sağlamak için onlarla yakın çalışmalar yürütmekte.

WRI Ross Center’ın yaptığı araştırmalar, toplu taşıma sistemlerinin, motorlu taşıt kullanımını azalttığını, trafik güvenliğini gözle görülür oranda arttırdığını ve trafiğe bağlı yaralanma ve ölüm oranını azalttığını gösteriyor. Bununla birlikte, Addis’teki hafif raylı sistemin de gösterdiği üzere, tasarımdaki küçük gibi görünen kararlar büyük farklar yaratabilir. Özellikle tüm yol kullanıcılarına sürdürülebilir, güvenli ve erişileblilir bir ulaşım sağlayabilmek için farklı ulaşım şekilleri arasındaki etkileşimi anlamak önemlidir.

Addis Ababa artan nüfusu için çeşitli ulaşım şekillerinin bütünleştiği bir ulaşım sistemi geliştirirken yol güvenliği bütün projelerin merkezinde olmalıdır.

BM’nin oluşturduğu “Yol Güvenliği için 10 Yıllık Eylem Planı 2011-2020”doğrultusunda 2020 yılına kadar, 5 milyon karayolu trafiği kaynaklı ölümün küresel çapta önlenmesi planlanıyor. Türkiye de, eylem planına dahil olan ülkelerden biri olarak 2010 Aralık ayında uygulamaya başladığı yol güvenliği projesini yürütüyor. Bu süreçte, EMBARQ Türkiye – Sürdürülebilir Ulaşım Derneği de Türkiye’yi temsil eden ortaklardan biri.

Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi, Dr. Serap Şener: http://bit.ly/1Dk3anl

EMBARQ Türkiye’nin, Bloomberg Philanthropies ve 3M’den aldığı destekle trafikten kaynaklı ölümlü ve kalıcı hasara yol açan kazaları azaltmak amacıyla Aralık 2013’ten bu yana “Yol Güvenliği Laboratuvarı (RSLab) Projesi”ni yürütüyordu. 19 Aralık 2014 tarihinde ise, İstanbul Kongre Merkezi’nde gerçekleşen Transist 7. Uluslararası Ulaşım Teknolojileri Sempozyumu ve Fuarı kapsamında düzenlenen kapanış toplantısı ile projenin yol güvenliği analizi ve öneri geliştirme sürecini içeren ilk kısmı tamamlandı. Toplantıda, projenin yol güvenliği incelemesi sürecinde elde edilen veriler, karşılaşılan zorluklar ve çözüm önerileri, kamu, özel sektör çalışanları ve sivil toplum kuruluşları yetkilileriyle paylaşıldı.

Halk Sağlığı Meselesi

Dünya Sağlık Örgütü Yol Güvenliği Sosyal Medya Uzmanı Beste Gülgün, HIV/AIDS hastalığının bir yılda dünyada 1.8 milyon hayat kaybına, tüberkülozun 1.3 milyon can kaybına neden olduğunu, karayolu trafiğinin ise, 1.24 milyon can kaybına yol açarak bu hastalıkların hemen arkasından geldiğini belirtti. Bu verilere bakıldığında, 2004 yılında başlıca 20 ölüm nedeni arasında 9. sırada olan karayolu trafiğinin, 2030 yılında 5. sıraya çıkması bekleniyor. Durumu özetlemek gerekirse, EMBARQ Türkiye Direktörü Arzu Tekir’in de dediği gibi, kara yolu trafiği küresel bir halk sağlığı meselesi haline gelmiş durumda.

Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi, Dr. Serap Şener: http://bit.ly/1Dk3anl

Türkiye’deki durumu rakamlarla ele alırsak; Dünya Sağlık Örgütü’nün 2009’da hazırladığı ‘Küresel Yol Güvenliği Durum Raporu’na göre, Türkiye’de her yıl yaklaşık 10,000 kişi hayatını kaybederken neredeyse 200,000 kişi sakatlanıyor. Hayatını kaybedenlerin yüzde 55’i sürücüler ve araç yolcuları olmakla birlikte yayalar da toplam ölümlerin yüzde 19’unu oluşturuyor.

EMBARQ Türkiye, RSLab Projesi ile seçilen şehirlerde yürüttüğü çalışmalar kapsamında yol güvenliği mühendislik önerileri sundu. Yerel yönetimler bu önerileri uygularsa, toplamda 70 kişinin hayatı kurtarılabilirken 500 trafik çarpışmasının da önüne geçilebilir. Eskişehir, Kayseri, Kocaeli, Konya, Antalya’da yürütülen projede, her şehirde sırasıyla kaza verilerinin temin edilmesi, analiz edilmesi, en kritik 5 ‘kaza kara noktası’ tespit edilmesi, yol güvenliği inceleme çalışması yapılması ve rapor hazırlanması etapları izlendi.

EMBARQ Türkiye Ulaştırma Yüksek Mühendisi C. Tolga İmamoğlu

RSLab Proje Yöneticisi C. Tolga İmamoğlu’na göre, GPS hataları, kaza verilerindeki eksiklikler, kaza sonrası hastanede ölüm takiplerinin yapılmaması, sayısallaştırma hataları gibi nedenlerle projenin en önemli kısmı olan veri toplama sürecinde zorluklar yaşandı. Yani kara yolu trafiğine bağlı ölümlerin önlenmesindeki en büyük problem, veri kalitesi, uzmanlık (know how) ve yazılım eksiklikleri. Kazalara karışan yol kullanıcı türü ağırlıklı olarak arabalar olsa da, öğle ve akşam saatleri gibi günün zirve saatlerinde ve daha çok ilk bahar ve yaz aylarında yayalar kazaya karışıyor.

Bütüncül bir Çözüm İhtiyacı

PTV Group Trafik Güvenliği Programı Direktörü Andre Münch’ün de dediği gibi, yol güvenliği konusu yalnız başına değil; entegre bir yaklaşım ile ele alınması gereken bir konu. Bu bağlamda yol güvenliği, tıpkı ulaşım planlama, toplu ulaşım, trafik mühendisliği, trafik yönetimi, gürültü ve kirlilik azaltımı gibi ulaştırma ağı içinde bir alt başlık. Dolayısıyla, diğer başlıklardan ayrı tutularak yol güvenliği sorunlara çözüm üretmek imkansız.

Toplantının devamında, Bahçeşehir Üniversitesi Ulaştırma Uygulama Araştırma Merkezi Başkanı Prof. Dr. Mustafa Ilıcalı, kara yolu trafiğinde hızın önemli bir risk olduğunu söyledi. Sürücü hatalarının %71’i aşırı hızdan kaynaklanıyor. Yine Yollar Türk Milli Komitesi Proje Koordinatörü Ezgi Kundakçı, bir insana 65 km/sa hız ile çarpıldığında o insanın %70 olasılıkla öldüğünü, 50 km/sa hızla çarpıldığında ise %80 olasılıkla yaşadığını belirtti. Kundakçı, hız problemine bir çözüm olarak “Güvenli Kentsel Hız Yönetimi” projesinden bahsetti. EMBARQ Türkiye’nin RSLab Projesi ile işbirliğinde Antalya’da uygulan projede, trafik sıcak nokta analizleri ile hız etütleri yapılarak güvenli yol tasarımı hedeflendi.

Aynı zamanda, Türkiye’de, trafik kanunlarının daha kapsamlı olması ve denetimlerin iyileştirilmesi gerekiyor. Örneğin 2008 yılında Hollanda’da 1000 kişiye düşen aşırı hız ceza tutanağı sayısı 558 iken, Türkiye’de 18. Bu konu çerçevesinde Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Endüstri Mühendisi Esin Sayar ve Şehir Plancısı Süleyman Saraç, “Bulut Veri Tabanı Sistemi”ni geliştirdiklerinden bahsetti.  Belediyenin bu sistemi sayesinde kaza tutanaklarının sayısal ortama kolay aktarımıı ve güvenilir veriye erişim sağlanmış olacak. Kullanıcılar, bir kullanıcı ismi ve şifre ile sisteme giriş yaptıktan sonra, bir arayüz ile kaza tutanağına ulaşıyor ve kaza yeri, zamanı, konumu, koordinatı, araç ve sürücü bilgileri, yolun geometrik özelliği gibi ayrıntılı veri içeren formu dolduruyor. Sistem bir kaza ID’si veriyor ve kazanın tutanağı sisteme girilmiş oluyor. Böylece, tek bir veri tabanında, o coğrafyanın tüm bölgelerinde kaza analizleri yapılabilir hale geliyor, bu da denetimi kolaylaştırıyor.

İşin özünde yol güvenliği, bütüncül bir şekilde teknik, yasal, kültürel boyutlarıyla ele alınmalıdır. Vatandaşlar da dahil olmak üzere ilgili tüm paydaşları birleştirerek oluşturulan projeler, üretim, uygulama ve takip aşamalarıyla tamamlanmalıdır. Böylece başta trafik çarpışmaları olmak üzere, günümüzde gittikçe daha önemli hale gelen, küresel bir halk sağlığı meselesine dönüşen yol güvenliği sorunlarını azaltmak/gidermek mümkün olacaktır.