Yönetişim – TheCityFix Turkiye

Sürdürülebilir Ulaşımda Yönetişim: KAVŞAK Ağı Örneği

WRI Türkiye — Mon, 03 Oct 2022 09:48:51 +0000

Hazırlayanlar: WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler Y. Şehir Plancısı Murat Ölmez ve WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler Kentsel Gelişim ve Erişilebilirlik Yöneticisi Çiğdem Çörek Öztaş

Yönetişim Kavramı

Ulus devletlerin toplumsal, ekonomik ve siyasal gelişim vaatlerini merkeziyetçi yönetim modeliyle gerçekleştiremediğinin kabulüyle birlikte, devletin gücünün azaltılması ve bu gücün toplumun farklı aktörleri arasında dağıtılması fikri kabul görmeye başladı (Arıkboğa, 2004). Yerelleşme anlayışının ve internetin yaygınlaşması gibi gelişmelerle etkinliği artan sivil toplumun karar alma süreçlerine dahil olma talebi, basın kuruluşlarının ve özel şirketlerin güvenilirliği artarken devlete/kamuya duyulan güvensizlik ortamında sorgulanan kamunun şeffaflığı, vatandaşları paydaş olarak tanımlayan kamu yönetimi anlayışının yaygınlaşması gibi gelişmeler, yönetim anlayışının yerini yönetişim anlayışının almasına zemin hazırlamıştır (Toksöz, 2008).

İlk kez Dünya Bankası tarafından 1980’li yılların sonunda kullanılan yönetişim kavramı, sonrasında diğer uluslararası finans kuruluşları tarafından da benimsendi. İlk kullanıldığında kavram, finans kuruluşlarının ulus devletlere verecekleri borçlar için ön şart olarak ülkelerde yapılması gereken siyasal ve toplumsal reformları tanımlamaktaydı (Çulha Zabçı, 2002). Yönetişim kavramı, direkt olarak yönetim yetkisinin ve karar alma süreçlerinin paylaşımıyla ve devlet organlarının yetkilerinin azalmasıyla ilişkilendirildi. Bunun yanında, farklı düzeylerde yaptırım gücü olan aktörlerin oluşturduğu geniş etkileşim ortamı, aktörlerin iş birliği usulleri ve iş birliği süreçlerinin karmaşıklığına odaklanıldı. Günümüzde yönetişim kavramı birçok farklı alanda kullanılmakta ve bu durum kavramı açıklanması güç, karmaşık ve esnek bir hâle getirmektedir. Bununla birlikte, yönetişim kamu yararı ve kamusal değerlerin ve dolayısıyla ulaşım politikalarının üretiminin ve uygulanmasının ayrılmaz bir parçası olarak görülmektedir (ECLAC, 2018).

Sürdürülebilir Ulaşım ve Yönetişim

Yönetişim kavramının ekseni olduğu konulardan birisi de altyapı politikaları olduğundan, daha da özelleştirilerek bu yazı kapsamında ele alınacak olan konu sürdürülebilir ulaşım politikaları olarak seçilmiştir. Yönetişim kavramıyla birlikte ulaşım politikalarını ele alan çalışmalar, genellikle ulaşım olgusunun bir alt sektörüne odaklanmakla birlikte yerel, bölgesel ya da uluslararası ölçekte gerçekleşen deniz, kara, hava, demiryolu gibi farklı sektörlerde çeşitlenmektedir (ECLAC, 2018). Altyapı projelerinin planlanan zamanda, planlanan bütçeyle bitmemesi ve hedeflenen hizmet sunumuna ulaşamamasının temel nedenlerinden biri olarak kötü yönetişime işaret edilmektedir (OECD, 2015).

Kentlerde altyapı yatırımlarının büyük bölümünü oluşturan ulaşım, yönetişim araçlarının geliştirilmesi gereken en önemli sektörlerden biri konumundadır. Özellikle kentsel arazi kullanımıyla entegre ilerleyen, yalnızca hareketlilik verilerine değil erişebilirlik kalitesini artıran çıktılara odaklanan, belirli bir strateji ve bu stratejinin bütüncül hedefleriyle ve araçlarıyla şekillenen sürdürülebilir ulaşım ise planlama sürecine etkin katılımı önceliklendirir (Gerçek, 2005).

Sürdürülebilir ulaşımı yukarıda sayılan özellikleriyle birlikte uygulamaya geçirmenin yaygın araçlarından birisi de Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik Planlarıdır (Sustainable Urban Mobility Plans-SUMP). Avrupa Komisyonu’nun 2009 tarihli “Action Plan on Urban Mobility” ve 2011 tarihli “Transport White Paper” belgelerinde yer alan önerilerle gündeme gelen SUMP’lar, geleneksel ulaşım planlaması yaklaşımının idari sınırları temel alan yaklaşımını değiştirerek, kentliler için fonksiyonel kent alanı ve çevresinde daha sürdürülebilir ve kaliteli bir stratejik hareketlilik planı önermektedir. SUMP yaklaşımı, klasik ulaşım planlaması yaklaşımındaki yukarıdan aşağıya kurgulanan planlama ve uygulama süreçlerini, insan odaklı planlama yaklaşımı ve katılımcılık kavramıyla aşağıdan yukarıya doğru yeniden kurgulamaktadır. Bu yönüyle SUMP’lar, birçok disiplinde farklı yönleriyle tartışılan yönetişim kavramını sürdürülebilir ulaşım planlaması sürecine dahil eden, güncel bir araç olarak benimsenmiştir (European Comission, 2013).

STK’lar, özel şirketler, yerel yönetimler, araştırma kurumları, akademi ve kamu kurumlarının birlikte yer aldığı sektörler arası ağlar ve platformlar da son yıllarda yönetişim araçlarının sıklıkla kullanıldığı mekanizmalara örnek teşkil etmektedir. Bu konuda referans gösterilebilecek en önemli organizasyonlardan birisi de 2015 yılında Hollanda’da çalışmalarına başlayan Tour de Force ağıdır. 1990’lı yıllarda bisiklet politikaları yetkisinin merkezi yönetimden il ve belediye yönetimlerine verildiği Hollanda’da, Tour de Force ağının kuruluşu bisiklet politikalarının belirlenmesinden, yetki paylaşımından sonra ikinci dönüm noktası olarak kabul edilmektedir. 2027 yılında 2017 yılındaki bisiklet ağını %20 artırmayı hedefleyen Tour de Force; il yönetimleri, belediyeler ve merkezi yönetimin yanı sıra, araştırma kurumları, STK’lar gibi kurumları da ağlarına dahil etmekte ve karar alma süreçlerinde aktif rol alma başarılarını bununla ilişkilendirmektedir (Tour de Force, 2021).

Türkiye’de Yönetişim Süreçleri Sürdürülebilir Ulaşıma Nasıl Dahil Ediliyor?

Türkiye’de yönetişim kavramı, 1996 yılında İstanbul’da düzenlenen HABITAT II Konferansı’yla gündemimize girdi, ancak kavramın yaygın bir şekilde tartışılmaya ve uygulamalarının görülmeye başlanması ulusal tarihte önemli yer tutan iki olay sonrasında gerçekleşti. Birincisi, Marmara Depremi’nin topluma ve bölgeye verdiği hasarın giderilmesinde sivil toplum kuruluşlarının etkin katkısı; ikincisi ise Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne aday olmasının resmi olarak açıklanmasıdır (Toksöz, 2008).

Farklı alanlarda yönetişim yaklaşımının ülkemizde benimsenmesine karşın, bu konuda eksikliğin hissedildiği alanlardan birisi de sürdürülebilir ulaşımdır. Bu sebeple, WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler’in yürütücüsü olduğu Türkiye Sürdürülebilir Kent İçi Ulaşım Ağı Projesi, “daha demokratik sivil topluma olanak sağlamak için politika oluşturmak, demokratik yönetişim ve sosyal değişimde daha büyük etkiler elde edebilecek geniş bir paydaş çeşitliliğine sahip, etkili bir sürdürülebilir kent içi ulaşım ağı oluşturmak” amacıyla geliştirilmiştir.

Şubat 2020’de faaliyetlerine başlayan proje kapsamında Eylül 2020’de KAVŞAK adıyla Türkiye Sürdürülebilir Kent İçi Ulaşım Ağı kuruldu. WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler tarafından yürütülen proje; Aktif Yaşam Derneği, UCLG-MEWA, UITP ve Yaşama Dair Vakıf’ın da dahil olduğu 5 kurumun ortaklığında yürütülmektedir. Ağın faaliyetleri kurgulanırken farklı uzmanlıkları bulunan proje ortakları ve üye olan kurum ve kişiler arasında kurulacak karşılıklı deneyim paylaşımına önem verilmiştir.

KAVŞAK Ağı; STK’lar, yerel yönetim birimleri, araştırma kurumları, akademi, finansal kuruluşlar, medya/ basın kuruluşları, enformel gruplar gibi çok çeşitli sektörlerden üye kabul etmeye devam etmektedir. Ağın yönetişim yaklaşımını geliştirmeye yönelik hedefleri; üye kurumlara sürdürülebilir ulaşım alanında karar alma süreçlerine dahil olabilmeleri için gerekli kapasite gelişim imkânları sunmak ve sürdürülebilir ulaşım alanında karar ve politika oluşturma süreçlerine sivil toplumun, özellikle savunmasız gruplarla çalışan örgütlerin katılımını sağlamak olarak özetlenebilir.

Proje kapsamında sektörde yer alan paydaşların analizi, sektörel boşluk analizi, 10 çevrim içi öğrenme modülü ve 10 webinar, 3 projenin mikro hibeyle fonlanması, Türkiye’den üye kurumlarla ortak proje geliştirebilecek potansiyel uluslararası paydaşlara ilişkin veritabanı, Türkiye’nin 7 bölgesine yapılacak tanıtım günleri, 2 yurtdışı inceleme gezisi, sürdürülebilir kent içi ulaşım eylem planı çıktılarının hazırlanması planlanmaktadır.

NOT: Bu yazının orijinali Tasarım Rehberleri tarafından hazırlanan Spektrum serisinin 2021 Ocak ayı sayısında yayımlanmıştır.” Yazının orijinaline buradan erişebilirsiniz: https://www.tasarimrehberleri.com/yayinlar/spektrum/

Kaynaklar

Arıkboğa, E. (2004). Yönetimde Değişim Süreci ve Yönetişim: İstanbul Konseyi Örneği (Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

Çulha Zabçı, F. (2002). Dünya Bankası’nın küresel pazar için yeni stratejisi: Yönetişim. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 57 (3), 151- 179. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001758

ECLAC. (2018). Transport Governance: Theoretical and Policy Perspectives. Facilitation of Transport and Trade in Latin America and the Caribbean. Erişim: Ocak 2021, https://repositorio.cepal. org/bitstream/handle/11362/44246/1/S1800932_en.pdf

European Comission. (2013). Guidelines: Developing and Implementing a Sustainable Urban Moility Plan. Brüksel: European Comission.

Gerçek, H. (2005). Sürdürülebilirlik Açısından Ulaştırmanın Bugünü ve Geleceği. Ulaştırma Kongresi. İstanbul: TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi.

OECD. (2015). Towards a Framework for the Governance of Infrastructure. Paris: OECD

TESEV. (2008). İyi Yönetişim El Kitabı. İstanbul: TESEV Yayınları

Tour de Force. (2021, Ocak 4). Tour de Force. Erişim: Ocak 2021, https://fietsberaad.nl/Tour-de-Force-English/Home

Şehir yönetiminde iyi yönetişim ilkelerine önem verilmeli

WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler — Fri, 11 Nov 2016 07:01:38 +0000

WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler Yönetim Kurulu Başkanı A. Canan Ediboğlu, KSS Türkiye Dergisi’nin Kasım 2016 sayısına şehir yönetişimi ve kentlerde yaşam kalitesine ilişkin röportaj verdi.

“Şehirlerimizi ve oralarda yaşayan insanlarımızı daha iyi anladığımız ölçüde, onlara yaşamlarını iyileştirecek yenilikçi ve sürdürülebilir çözümler sunmamız da mümkün olacaktır.”

WRI’ın globaldeki ve Türkiye’deki güncel şehircilik uygulamalarından / projelerinden söz eder misiniz?

WRI (Dünya Kaynakları Enstitüsü) Sürdürülebilir Şehirler programı, şehirlerde üç ana sorun üzerine odaklanıyor; sıkışıklık, plansız büyüme ve verimsizlik. Bu sorunlara da çözümlerimiz üç ana başlıkta toplanıyor: Kentsel hareketlilik, kentsel büyüme ve kentlerde enerji verimliliği.

Meksika, Brezilya, Çin, Hindistan ve Türkiye merkezlerimizde farklı disiplinlerden uzmanlarımız, gerçek bir değişim yaratmak için politikaların gelişimine katkıda bulunmaları ve programlara etki etmeleri şehirler ölçeğinde projelere teknik destek sağlamak için davet ediliyorlar. Örneğin, Hindistan ekibimizin çalıştığı Delhi şehri için geliştirilen ilk ulaşım odaklı kentsel planlama politikası (ToD), ulaştırma ana planın bir parçası olarak kabul edildi. Meksika ekibimiz, federal hükümetin, toplu ulaşım sistemleri ve proje uygulamalarını bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmesine katkıda bulundu. Meksiko-City için bina verimliliği standartlarının oluşturulmasına destek verdi.

Çin’deki ekibimizin Chengdu şehri için geliştirdikleri düşük karbonlu çözümler raporu, tüm şehirlerde geçerli olacak, Çin devletinin yeşil büyüme politikasının temelini oluşturuyor. Türkiye’de ise bisikletli ulaşımın doğru tasarlanması ve planlara dahil edilmesi için on bir şehirle çalışmalar yürüttük. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın isteği üzere, bu yıl Adana’da diğer şehirlere örnek olarak sunulacak bir tasarım ve plan örneğini hazırladık. İstanbul’un Tarihi Yarımadası üzerine yaptığımız “Kamusal Alanlar ve Yaşam Alanları, Herkes için Erişilebilir Kent İstanbul” ekibimiz, çalışmalara gönüllü olarak destek veren bir yönetim kurulumuz var. Türkiye’deki merkezimiz yaşam kalitesini yükseltmek için dünyada uygulanmış başarılı örneklerin şehirlerimize tanıtılmasını sağlıyor ve sürdürülebilir çözümlere odaklanıyor. Ana çalışma konularımız, kent içi ulaşım ve kentsel planlama. 2016 yılı itibariyle kentlerde enerji verimliliği konusu da çalışma alanımız arasına girdi. Bu yıl bina verimliliği alanında teknik destek vermek ve yerelde kapasitenin iyileştirilmesini sağlamak için Eskişehir’de bir projeye başladık. Birleşmiş Milletler’in Sustainable Energy for All girişimi kapsamında

geliştirilen, pek çok farklı ülkeden şehrin ve özel sektör ve sivil toplum kuruluşunun yer aldığı bu projeye ülkemizden de bir şehrin de katılmasından dolayı çok mutluyuz. Özetle, WRI olarak Dünyanın ve Türkiye’nin değişik kentlerinde yaşam kalitesini yükseltmek için birçok projeyi ya bizzat yürütüyor ya da destekliyoruz.

Programımız, ayrıca, sürdürülebilir kentleşmeye yönelik uluslararası gündemin belirlenmesi ve yönlendirilmesi konusunda C40 Cities Climate Leadership Group, ICLEI

Local Governments for Sustainability, 100 Resilient Cities, Asya Kalkınma Bankası ve Dünya Bankası ile ortak çalışmalar yapmakta. Son olarak, Habitat III konferansı sonrasında yayımlanacak ‘Yeni Kent Gündemi’nin şekillendirilmesine katkıda bulunduk.

Yaşanabilir şehirleri var edebilmenin ve sürdürülebilir kılmanın aşamaları / gereklilikleri nelerdir?

Yaşanabilir kentler derin ve çok boyutlu bir konu… Farklı bilimsel alanların birlikte çalışmasını gerektiriyor. Yaşanabilir şehirler dediğimiz zaman, bu kavramla birlikte aklımıza bir takım sorular da geliyor. Yaşanabilir kent nedir? Neye benzer? Sizin yaşadığımız şehir ne kadar yaşanabilir bir şehirdir?

Yaşadığınız şehirde neleri değiştirmek istersiniz? Şehirlerde yaşam kalitesi nasıl yükseltilebilir? Bu alanda en başarılı örnekler nelerdir?

Bunların hepsi yerinde ve sorulması gereken sorular. Yanıtlar ise toplu taşıma, mobilite, güvenlik, erişebilirlik, kamuya ait alanlar ve kamu sağlığı gibi kent yaşamının temel konularını kapsıyor. Kentsel yaşam kalitesinin güçlü toplu taşıma ağına, bisiklet yollarına, trafikten arındırılmış caddelere ihtiyacı var.

Kaliteli yaşam için mimarinin insan ölçeğinde tasarlanması, kentsel dokunun merkezi canlandırmak için kullanılması ve halkın pazarlar, festivaller, açık hava etkinlikleri, kafeler ve diğer sosyal hayat platformları için bir araya geldikleri kamusal alanların yaratılması gerekiyor.

Ben şehirlerin geleceğinin, insanlığın geleceği için anahtar olduğuna inanıyorum. 2050 itibarı ile dünya nüfusunun üçte ikisinin şehirlerde yaşayacağı tahmin ediliyor. Dünyada her ay Madrid büyüklüğünde bir şehir ortaya çıkıyor. Kentleşme hiç kuşkusuz ekonomik büyüme, sosyal ve siyasi gelişme, bilimsel ve teknolojik ilerleme anlamına geliyor. Ama bu süreç iyi yönetilemediği takdirde yoksulluk, sosyal dışlanma ve çevre tahribatı doğabiliyor. İnsanların kentlerde güvenlik içinde ve sağlıklı yaşatılmaları 21. yüzyılın en zor kamusal görevlerinden biridir. Başarıyla hayata geçirmemiz gereken temel kavram sürdürülebilir kentleşmedir. Şehirlerimizi ve oralarda yaşayan insanlarımızı daha iyi anladığımız ölçüde, onlara yaşamlarını iyileştirecek yenilikçi ve sürdürülebilir çözümler sunmamız da mümkün olacaktır.

Sorumlu şehirciliğin, Türkiye özelindeki yakın gelecek eylem planı nasıl olmalıdır?

Her şehrin farklı bir dokusu ve kültürü var, önce o dokuyu ve kültürü anlamak ve dokuyu bozmadan şehri geliştirmeye odaklanmak gerektiğini düşünüyorum. Ulaşımın sürdürülebilir olduğu, yeşil alanların korunduğu ve genişletildiği, her vatandaşın, şehrin sağladığı istihdam imkanlarına, sağlık, ulaşım, kültür ve benzeri hizmetlere erişiminin sağlandığı bir şehircilik yaklaşımı yerleşmeli.

Şehir yönetiminde iyi yönetişim ilkelerine önem verilmeli; şeffaf ve hesap verebilir bir yönetim yapısı ve vatandaşın karar süreçlerine dahil edilmesi, şehir ölçeğinde geliştirilen projelerin fayda-maliyet analizlerinin kamu ile paylaşılmasının da sorumlu şehircilik için temel olduğuna inanıyorum.

‘‘STK’lara yönelik yanlış bir algı var’’

Ülkemizde maalesef sivil toplum kuruşlarına bakış açısında bir sıkıntı var; o da bu tarz kuruluşların emekli olduktan sonra çalışılan ya da oyalanmak vakit geçirilen bir işmiş gibi görülmeleri. Bu yanlış algı ne yazık ki çoğu yetenekli insanı bu tarz kurum ve kuruluşlardan uzak tutuyor; bu kuruluşlardan çıkan fikirler ve hayallerin çeşitliliği azalıyor, bunların gerçekleşme süreleri uzuyor. Hâlbuki dünyamızın bu kritik gidişatı incelendiği vakit bu tarz kuruluşların olumsuzlukları giderme ve hepimizin ortak olduğu dünyanın daha yaşanılabilir bir yer olmasında ne kadar önemli bir yere tuttuğunun, geleceğimizi kurtaran fikirlerin de bu tarz yerlerden çıkacağının artık farkına varılması lazım.

Bu tarz kurumlarda çalışmanın içsel hazzına vurgu yapmak istemiyorum. Bu biraz da bencilce görünen hazdan ziyade topluma, dünyaya, insanlığa faydalı bir iş yapmanın öneminin altını çizmek istiyorum. Sivil toplum kuruşlarında çalışanlara ve bizim gibi gönüllülere şu sıralar her şeyden fazla ihtiyacımız var.

Mill’in de felsefesinde bahsettiği gibi hareketlerimizin en önemli amacı mutluluğa yönelik olmalıdır ama bu kişisel bir mutluluktan ziyade toplumsal bir mutluluktur, bunu

unutmamalıyız. Bu tür mutluluğun bilincinde olan ve bunun için burada mücadele eden ekibimizle ne kadar gurur duysam az. Bu tarz kurumlardan çıkacak önemsiz görünen bir fikrim bile en azından bizde bu paylaştığım hayallerimizin de ötelenmesine ya da gerçekleşmesine mani oluyor.